THEOLOGIA

MORALIS

S. ALPHONSI M. DE LIGORIO

VOL, I.

4

:ft.M !■:•'< ;M:V':

THEOLOGU

MO RALI S

S. ALPHONSI M. DE LIGORIO

EPISCOPI S. AGATHAE GOTHORUM FUNDATORIS C0N6REGATI0NIS SS. REDEMPTORIS

ET

UNIVERSALIS ECCLESIAE DOCTORIS

A C C K D I T

DISSERTATIO P. ZACHARIAE ET DECRETA ROMANORUM PONTIFICUM MORUM MATERIAM RESPICIENTIA

VOL. I.

EDITIO OMNIUM ACCURATIOR

CONTINENS QUIDQUID AUCTOR IN CAETERIS ADDIDIT

REFORMAVIT VEL EXPLICAVIT

AUGUSTAE TAURINORUM

EX TYPIS HYACINTHI MARIETT

MDCCCLXXIX

rt

6x 1151

yi^

TYPOGRAPHUS LECTORI

Ut Moralem Theologiam Sancti Alphonsi laudibus ornem, eamque tibi commendem, a me, arbitror, non postulas: ea enim satis est ubique terrarum nota, plu- rimumque probata. Verum tibi de mea hac tertia edi- tione aliquid dicendum esse videtur. Eam ego pluribus et curis et sumptibus plane efficere studui perfectam et emendatam 5 atque hoc magna ex parte me esse consequutum existimo. Quare absolutissimam eam om- nium et adpello , et non sine quadam animi audacia esse testor: non quidem quod nuUa prorsus m-enda in ipsa invenienda sint, sed quod, si quis eam forte velit cum caeteris editionibus prope innumeris, quae unius saeculi ambitu prodierunt, comparare, multo emen- datiorem esse profecto comperiet. Prae caeteris elegi, quam pone sequerer , editionem illam quae anno su- periore Mechliniae apud Belgas in lucem venit, in qua plurima sunt et castigata et ad calcem paginarum ad- dita 5 et scriptorum loca quae contractis signis indi- cantur multa convecta: praesertim SMictae scripturae, decretalium , summae s. Thomae , Salmanticensium , Tournelii, eiusque continuatoris Colleti : ego vero alia quam potui plurima et prope innumera castigavi et conrexij et alia addidi vel ad calcem paginarum vel in fine alterius voluminis: et ordinem librorum, qui in Mechliniensi editione, consiiio non omuibus probando,

MOP.; ^

ftPR 15 190?

fiierat immutatus, mtegrum incolumemque servavi, et, quod legenti tibi maximi erit commodi, indicia loco- rum ubi doctores sententias suas scripsere, quas Al- phonsus in medium adfert, ad calcem paginarum sin- gularum dimisi. Videbis heic, lector, adpositam episto- lam Leonis XIL Pont. Max., quam mihi ille dignatus est scribere, quum primam S. Alphonsi editionem sus- ceperam: in eaque non minus beneyolentiae suae erga me testimonium, quam honoris ipsi Alphonso conlatum leges. Quare heic Alphonsum rogo, ut me, teque, horum librorum candide lector, velit suo numine tueri, dum vitam hanc vanani fallacemque vivimuSj et in beatis- simas coeli sedes secum tandem recipere. Yale.

Aagiistae Taurinorum kal. oct. mdcccxlvi.

DILECTO FILIO

HYACINTHO MARIETTI

lEO PP. XII.

Dllecle Fili. Salulem el JpoaloUcam Benedlctionem.

Ct mlnus noceat malorum colluvies librorum, qua, nunquam satis deploranda aetalis no strae calamitale, regiones omnes redundant, non exiguus facit Scriplorum pietate ac doclrina praestantium numerus, quos Deus ad religionis morumque tulelam, misericordi providenliae suae consilio nunquam perditorum non opponit audaciae. In quiljus cum praesertim vir saa- etissimus idemque doctissLmus Beatus Alphonsus de Ligorio iure optimo numeretur, imo sin- gulari quodam excellat lenerae pietatis affectu, et in eam potissimum curam scriptis suis jp- cumbat, ut frequenlem suadeat Sacramentorum usum, Christi lesu amorem, et Eius miseri- cordiae meritorumque fiduciam, Beataeque Virginis Deiparae, ac Coelilum Sanctorum cultum iinculcet, quae demiim firmissima sunt adversus omnem pravitatem praesidia; optime sane da Keligione merilus es, et sua si norit commoda, de universa hominum societate, qui in Scri- ptoris huiusmodi Operibus colligeildis, et in lucem edendis operam luam industriamque collo- caveris : Nosque potissimum habemus gratiam, quibus pro pastorali nostro munere nihil magi» ast curae, quam ut omni ope protligentur vitia, pietasque foveatur. Eius rei lestimonium, gra- tique in le animi , qui eliam observantiam in nos tuam professus sis misso Nobis editionis eiusdem exemplari, itemque incilamentum ad eiusdem generls libros, ut ante fecisti, quam plurimos possis evulgandos, aureum, quod tibi mitlimus, numisma esse volunlus, cum Apo- itolica Benedictiont-, quain tibi a.nanler imperlimur.

balum Uomac apud S. Pelrum die ID. Fel>ruiU'ii anni I82j., Ponlificalus nostri anno II.

(JASPAR CASPARi.M

ab einstolis luiiuis.

IIT

EX BULLA GANONIZATIONIS

S. ALPHONSl MARiAE DE LIGORIO

Alphonsus Neapoli v. calendas octobris anno 1696. claro genere ortus ac miraiu inentis alacritatem nactus, ut primum excessit a pueris, ad humanitatis studia, tum ad severiores doctrinas, deinde ad iuris etiam disciphnam appulit animum; tanta porro in discendo feUcitate ingenii usus est, ut decimum sextum aetatis annum vix iugressus, perichtata doctrina, iuris utriustjue lauream egregia cum laudc sit ade- ptus. Patris voluntati obsecutus ad causas in foro dicendas studium suum curas- que convertit; quo in munere caste integreque versatus, iUud tamen deserendum duxit, quod plenum turbarum, plenum pericuU comperisset , inque ecclesiae castra divertit. Spretis itaque honestissimis nuptiis avitisque fortunis, quae sibi, ut erat natu maior, pertinebant, in fratrem uUro Ubenterque delatis, rerum humanarum curam prorsus abiecit.

Tum sacris ordinibus initiatus, ac sacerdotii honore insignitus adDei gloriam qua- qua versus amphficandam, ad inserenda in animis hominum virtutum semiaa, stir- pesque vitiorum eveUendas totus incubuit. Persuasum cum haberet, neminem piane ex apostolicis laboribus uberem fructum esse percepturum, nisi et doceatet faciat, iUud in primis urgendum sibi proposuit, ut omnigenae virtutis exercitio, seipsum exhiberet tamquam ministrum Dei et dispensatorem mysteriorum eius. Gastitatis nimirum, quam dudum voverat Deo, custos semper fuit retinentissimus, id assidue meute, actuque corporis contendens unice, ut eam ab omni plane labe integrara servaret ; quod ut certo assequeretur Genitricis Dei praesidio iUam fidenter com- misit. Tam vehementi amoris impetu in Deum ferebatur, mentis ut aciem in eum perpetuo intenderit, ac nihil aUud habere in deUciis visus fuerit, quam de iUo co- gitare acloqui. Cumtanto divini amoris aestu incenderetur, facile quisque intelli- git, quam ardenti in proximum caritate flagraverit. Quamobrem nihil laboris , niliil molestiarum recusavit unquam, ut vitiis ac sceleribus impUcitos homines in Dei sinum complexumque reduceret. Hinc valetudinaria adibat saepissime, aegris ut assideret, eisque in extremo praesertim vitae periculo laborantibus praesto esset; hinc admissa scelera confitentes patientissime audiebat, eoque in munere integros ferme dies, atque etiam ad multam noctem vigilabat ; hinc ad confertara populi multitudinem verba plerumque faciebat e suggestu lanto diccndi ardore, at perdilo- rum pervicaciam expugnaret ac frangeret, scelerumque quibus obcaUuerant turpi- tudinem patefaciens, tanto doloris sensu animos auditorum conimovebat, ut eos ad lacrymas concitaret, fletuque atque eiulatibus sacrae identidem aedes obstrepercnt. Quapropter cum neque diurnum tempus, neque nocturnum intermitteret, quin ad proximorum salutera procurandam, omues animi vires corporisque conferret, assi- dua laborura contentione debiUtatus ac fractus lethalem in morbum incidit, ex quo ut primum ope divina relevatus est , alacriori statim animo caritatis raunia iterum obire suscepit.

SciUcet ubi primura cx supremi consiUo Nurainis ad novam se reUgiosam socie- tatera instituendam vocari cognovisset, ut ne in tanta messis ubertate deficerent in- dustrii cuUores, nuUa molestiarum mole dcterritus est, quin eius operis, quod in maximura ecclesiae commodum cederct, perfectionem urgeret. Itaque divino auxiUo subnixus,rem aggressus est, consiUaque et artes inferni hostis raoUtionera novi operis pervertere conantis feUciter elusit. Adscitis duodecim pietatis laude prae- stantibus virls fundaraenta iecit religiosae sodaUtatis, cui a ss. Redemptore prae- nomcn inditum est; atque in eo potissimura enitendum proposuit, ut qua verbo, qua cxcmpUs agrestium praesertira hominum, qui per agros vagarentur, profligatos raorcs ac perditos ad honestatem revocaret. lUara brevi tempore per Italiac urbes ac provincias, mirura in raodura propagatara a Bcnedicto xiv. praedecessorc nostro aposloUca uonfirraaadara auctoritate curavit; eique ab eodem pontifice sumnius mo- dcrator inslitutus, profccto ut ad omniura virtutura cxercitationera sodales iuflam- raatit excrap\o suo.

IV Huinilitatis virtute quam maxime pi-aestitit; tametsi mlra prorsus de ilKus san« cfcituas praestantia omnium animis insedisset opinio, et illustrium dignitate viro- rum observantia honestaretur, demisse tamen perpetuo de se sensit, omnique se honore et cultu indignum existimavit.

Deiparam Virginem ut Filius matrem singulari prorsus pietate prosequebatur, vehementique amoris ac venerationis sensu erga sacratissimum Eucharistiae sacra- luentum ferebatur, in eoque adorando quamplures contiuentes horas mira animi dulcedine perfusus traduxit. Corpus, ut in spiritus servitutem ad apostoli exem- plum redigeret, domesticum tamquam hostem assidue coercuit, atque omni tormen- lorum genere excruciavit. Tantum cibi ac potionis eidem impertivit, quantum ad reficiendas vires vitamque sustentandam satis vix esse videretur, imo vilissimas, quas adhibuit, escas, ut omnem voluptatis sensum prorsus extingueret, amarissi- mis aspergere succis consuevit. Praeterea asperrimis ciliciis ex equorum setis con- textis latus subcingere, et ferreas membris catenulas admovere numquam destitit ; aculeatis vero flagris ita in suos artus saevire solitus fuit, ut aifatim ex dilaniata came micans sanguis solum parietesque perfunderet, quas porro cruentas macu- las, ne illatae sibi caedis indicium extaret, delere satagebat.

Illud vero omnino mirandum, quod licet in apostolici functione muneris perpe- tuis occupationibus distineretur, atque adeo omni cruciatuum asperitate sua mem- bra torqueret ac debilitaret, tanta nihilominus mentis alacritate in rerum sacra- rumstudiis versari, actantum insumerc tempus potuerit, utdoctis aeque ac laboriosis operibus in lucem editis rem christianam mirifice iuverit. Enim vero, ut se suasque vitae rationes omnes divino cultui devoveret, maxime arduum, ac uovi pene ge- neris votum emisit, ut ne tantillum quidem temporis otiose, verum perpetua in actione traduceret. Plurimos sane conscripsit libros, sive ad morum doctrinam tuen- dam, sive ad plenam sacri ordinis institutionem, sive ad confirmandam catholicae religionis veritatem, sive ad asscrenda huius s. Sedis apostolicae iura^ sive ad pie- tatis sensum in christianorum animis excitandum. In iisporro inusitatam vim, co- piam varietatemque doctrinae, singularia ecclesiasticae soUicitudinis documcnta, exquisitum religionis studium demirari licet. Illud vero imprimis notatu dignum est, quod licet copiosissime scripserit, eiusdera tamen opera inoficnso prorsus pede percurri a fidelibus posse, post diligens institutum examen perspectum fuerit.

Hau tanta sanctimoniac atque eruditionis laude cum floreret, Alphonsus Cle- mentis xiii. auctoritate ad episcopalem sedem s. Agathae Gothorum evectus est. Reformidavit vir sanctissimus impositi oneris gravitatem, quod ut a se deprecare- tur, rationes omnes adhibuitj vcrum cum ex pontificis mente ipsam Dei volun- tatem perspexisset, acquiescendum sibi, ac munus illud, cui ferendo imparem se prae liumilitate sentiret, divino praesidio confidens, alacri erectoque animjo suscipien- dum iudicavit.

lam vero difiicile dictu est, quanta cura ac studio omnes pastorales ofiicii partes explere contenderit; gregi suo, quem sibi commissum intelligebat, assiduus advi- gilavit, omnemque adhibuit operam, ut ne una quidem ex concreditis sibi ovibus perditum iret. Neque vero de severissiraa vivendi ratione ex illa accessione digni- tatifi romisit quidquam , omnem in victu cultuque corporis lautitiam devitavit ; nihil in eius aedibus, nihil in domestica supellectili superfluum ac splendidum. Pauperes mira caritate complexus est , quibus alimenta , vestes stipemque prolixe erogabat, imo aiireara crucem atque annulum episcopalem vendere quandoque non dubitavit ad eorum egestatem sublevandam. Puellis, ut nuptui darentur, dotem de suo i^raebere, adolescentes clericos, qui humili genere nati rerum inopia afflictaren- tur, in bonarum artium disciplina suis alere impensis consuevit. Sacris virginibus claustra, foeminis, quae in periculo amittendae castitatis versarentur, aedes aperuit tamquam pudoris perfugium. In dioecesi lustranda nullis neque viarum, neque temporum asperitatibus retardatus afiixa montium iugis oppidula, dispersas per agros gentes sedulus invisebat , ac verbis ardore plenissimis ad virtutis amorem inflammabat, a ecelerum turpitudine deterrebat. Sacerdotum vero atque adole- scentium, qui ecclesiasticae militiae tyrocinium posuissent, curam gessit peculia- rem. Sane quam intenta cura allaboravit, ut in ipso aetatis flore pietati succresce- rent, et sacris praeseitim disciplinis rite imbuerentur, ut tandera ad sacrorum, christianaeque plebis procurationem pares evaderent. Maximc vero ad acuendos dlorum animos valuisse dicenda est egresiii antistitis viU, sitiuidem in eius monbu»

V

inspiGientGS pioposita oculis babebant illtistria exerapla continentiae , religionis, pietatis, denique virtutum omnium, quibus ornari atque instrui saccrdos oportet, »i quidquam in communem ecclesiae utiUtatem conferre velit.

Cum tredecim annorum spatio ecclesiam sibi demandatam omni pastorali studio ac vigilantia in exemplum gubernasset, tandem devexa iam aetate senex atque af- fecta etiam valetudine, a Pio vi. praedecessore nostro venia pluries impetrirta, ac demum obtenta, gravissimum illud munus i^misit. Episcopatus itaque negotiis ex- peditus ad suos sodales cum se recepisset, reliquum vitae non ad honestam quie- tem, verum ad alias curas laboresque vel in summa senectute contulit. Ita semper aliquid scriptioni mandavit , quod in fidelium utilitatem vertere intelligeret ; ita numquam a concionibus abstinuit, ut hominura mores corrigeret, et eos quoad pos- set amore virlutis incenderet.

Tandem cum nonagesimum primum aetatis annum attigisset, properantis iara ad metam aetatis pondere pressus, et gravi correptus morbo decubuit. Incredibili pa- tientia toleratis queis acerrime discruciaretur morbi doloribus, et religiosae so- cietatis, cuius auctor fuerat , sodales ad omnem virtutis laudera vehementissime cohortatus, sanctissiraae Eucharistiae viatico refectus est, ac sancta olei unctione munitus. Quibus ecclesiae sacraraentis religiosissime susceptis, spiritus laetus at- que alacer, cui nil fuit antiquius, quam ut a carcere corporis solutus esset, cum Christo, in Dei sinum placidissirae evolavit.

TJt primum de Alphonsi obitu fama percrebuit, ingens ad eius feretrum concur- sus hominum factus est viri desiderio moerentium, atque aliquid, quod in usura viventi fuisset, obsequii et venerationis causa surripere decertantiura. Nec faraa de- fuit prodigiorura , quibus insignem antistitis sanctitatem Deus Opt. Max. palam omnibus declaravit. lis vero longe lateque pervulgatis, quae iampridem invaluerat ipsius virtutum opinio mirura in raodum aucta est, pluresque principes viri, aliique dignitate conspicui , regulares insuper ordines oppido multi enixis precibus apud Pium VI. pontificem maximura contenderunt, ut de Alphonsi vita sanctissirae tra- ducta iuridica acta conficei'entur. His de raore absolutis severissimeque expensis, nec non diligentissime perlustratis atque cxcussis, quae in vulgus ediderat, operi- bus, ex sententia congregationis sacris ecclesiae ritibus tuendis praepositae Pius vii. decessor noster nonis maii anno 1807. decretum emisit, quo constare asserebatur de ven. Alphonsi Mariae de Ligorio virtutibus theoiogalibus et cardinalibus eorum- que adnexis in gradu heroico.

Tum in eodem sacro consilio ad ea miracula perscrutanda ventum est, quae ven. Alpbonsi gratia ab omnipotenti Deo patrata esse afiirmabantur (i). Deraum XII. kal. ian. i8i5. pontificias dedit litteras de beatorum honoribus ven. Alphonso Mariae de Ligorio quandocumque Iribuendis: quod solemni pompa ac splendidis- «ima in basilica vaticana xvi. kal. septembris 1816. perfectum est.

Atqui post publici cultus honores ven, Alphonso tributos aHi plures in praesenti discrimine eius opem experti sunt, plane ut perspicuura esset, quo phis operae ac iaboris ad amplificandam divini nominis gloriara piissimus antistes impenderat , eo maiori in terris honore fidelem suae domus dispensatorem cumulare Deum pro sua benignitate voluisse. Quorum sane miraculorum celebritate excitati cum Fer- dinandus i, utriusque SiciHae rex pientissimus aliique principes viri, tum pleri- que ex S. E. R. cardinalibus, ai-chiepiscopis, episcopis, ac religiosi ordines , im- primisque sodalitas a ss. Redemptore nuncupata, quae Alphonso auctore iure gloriatur, etiam atque etiam Pium vii, obsecrarunt, ut de beato Alphonso sancto- rum fastis adscribendo in sacro Consilio Ecclesiae ritibus tuendis quam primum referretur. Annuit huraanissime eorum precibus idem decessor noster, et de re- centium miraculorum veritate accuratissime inquiri coeptura est (2).

Admirandis plane morborura curationibus iuridice probatis, Pius viii. decessor noster de illarura veritate decretum edidit iii. non. decembris anno 1829. Postea cum in s. concilio ecclesiae ritibus cognoscendis propositum de raore fuisset, an tuto procedi posset ad solemnera b. Alphonsi canonizationem, atque omnia prae- sto essent, quae iuxta praxim apostolicae sedis necessario requircrentur, idem Pius viii. pont. max. dominica quinta a paschaHbus solemniis, postquam in aede quiri- naH sacrum peregisset, xviii. kal. iun. i83o. sententiam suam declaravit, ad eamdem canonizationem tuto procedi posse. lam vcro decretum illud nos exequi cupien- (1) Heic duo uarrautiii' iniracula. (2) Alia due reroruntur miracuU.

tcB, ▼ctisque libentcr annucntes sodalitii a ss. Rcdemptore nnncnpati , primiim cum universo coUegio venerabilium fratrum nostrorum S. E. R. cardinalium rcra communicavimus in consistorio secreto habito iv. id. decembris i838., qui in eam- dem sententiam de sanctorum Lonoribus b. Alphonso Mariae de Ligorio defe- rendis conspirarunt.

Mox complures venerabiles fratres, archiepiscopos, episcopos in tantae rei con- sultationem adscivimus, actorumque omnium seriem quae virtutes et prodigia b. Alphonsi complecterentur, illorum iudicio subiecimus, tum oretenus in consisto- i-jo publico, in quo dilectus filius Antonius Maria Cagiano de Azevedo aulae no- strae consistorialis advocatus ipsius Beati causam peroravit, tum ctiam in scriptis, tradita nimirum accurata actorum relatione ex authcnticis eius s. consilii monu- mentis desumpta. Quibus praemissis, in semipublico consistorio octavo idus maii coraro nobis coacto, ad quod nedum ven. fratres nostros S. E. R. cardinales, sed et ven. fratres patriarcbas , archiepiscopos, episcopos in urbe praesentes aceersi- vimus, eorumque sententiam rogavimus super b. Alphonso sanctorum fastis ad- scribendo. Porro cum ad unum omnes affirmativam sententiam dixissent, et vero etiam hoc honore b. Alphonsum augendi studiosissimos sese declarassent , nos a dilectis filiis apostolicae sedis notariis publica confici instrumtnta mandavimus, et venerabiliura fratrum suffragia litteris comraissa, ac singulorum raanu subscripta in ccclesiac romanae tabulario custodiri iussimus. Verumtamen a profcrcnda in re tanti momenti peremptoria sententia abstinendum duximus, usque dum indi- ctis in urbe solemnium ieiuniorum diebus, atque ecclesiis etiam ad supphcandum Deo designatis, a coelesti patre luminum sapientiae suae radios copiosius impetra- rcmus.

Praestituta tandem die vii. kalendas iunii ad praedictam canonizationcm b. Al- phonsi (i) , solemni ritu celebrandam in vaticanam basilicara festa pompa pro- gressi sumus cum universi cleri saec. ac regul. ord. cura romanae curiae et aulae nostrae proceribus et officialibus, denique cum praedictis ven. fratribus S. E. R. cardinalibus , patriarchis, archiepiscopis et episcopis. Antequam sacris opcraturi ad aram accedereraus, dilectus filius noster Aloysius TituH s. Callisti S. E. R. pre- sbyter cardinalis Lambruschini per consistorialis aulac nostrac advocatum ilerum preces humillime exhibuit christianorum principum, sacrorura antistitum, ac po- pulorum, ipsum b. Alphonsum in sanctorum ordinem referri postulantium, ac nos in genua provoluti angelorum choros coclitcsque omnes deprecati sumus, nobis ut propitii adessent, dein ad iteratas instantias Spiritum paracletum enixis preci- bus obsecravimus, ut mentem no.stram definitivam sententiam iamiam prolaturara virtute sua confirmarct. Postrcmo ad instantissimas preces causae postulatoris , atque adeo ad universae ecclesiae vota, atque ad accuratissimas,quae de tanto ne- gotio institutae essent, quaestiones, et sacrorum antistitum suffragia, quae Deo ad- luvante, tulissent, animum advcrtentes, auctoritate apostohca, quam b. Petri apo- stolorum principis in supreraa ecclesiae procuratione licet immerito successores obtincmus, in bonorcm sanctae et individuac Trinitatis, in catholicae fidei, et reli- gionis splendorem ct decus, solcmnem ac decretoriam sentcntiara nostram profercn- tes, b. Alphonsum Mariam de Ligorio christianarum virtutum lucc coruscantcra ac prodigiorum fama ccleberrimum sanctorum confessorum pontificum numero adscripsimus, eiusque meraoriam iv. nonas augusti ab ecclesia universa colendam statuimus.

(l) Numorantur heic Beati alii quatuor cum Alplionso inter sanctos relati: Franciscut <1p Hieronymo, lotnnis Irnephi a Cruce, Pacifici a i. Severino, Veronicae de luliauii.

S. ALPHONSI MARI^ DE LIGORIO

PIUS PP. IX.

AD PERPETUAM RE! MEMORIA

Qui Ecclesiae suae numquam se defuturum spopondit Chrisfus Dominus, quum maxime in rem suae immaculatae Sponsae esse per- spexerit, insignes excitat pietate et doctrina Viros , qui repleti spiritu intelligentiae , tamqmm imbr^s mittant eloquia sapientine suae. Neque enim sine providentissimo Omnipotentis Dei consilio factum est , Ui, quum lansenistarum doctrina Novatorum ocuios in se converteret, er- rorisque specie multos alliceret, ageretque transversos, tunc potissi- mum extaret ALPHONSUS MARIA DE LIGORIO , Congregationis a Sanclissimo Redemptore Institutor, et Sanctae Agathae Gothorum Epi- scopus , qui honum certans certamen , os aperiret suum in medio Ecc/matf; scriptisque doctis et laboriosis, istam ab inferis excitatam pestem radicitus evellendam, et ab agro Dominico exterminandam curaret. Neque vero has solum sibi partes depoposcit Alphonsus; sea in Dei gloriam , spiritualemque hominum salutem unice intendens animum , plurimos Libros conscripsit , sacra erudilione et pietate re- fertos, sive, inter implexas Theologorum tum laxiores , tum rigidiores sententias, ad tutam muniendam viam, per quam Christifidelium ani- marum Moderatores inoffenso pede incedere possent ; sive ad Klerum informandum, instituendum; sive ad Catholicae Fidei veritatem confir- mandam, et contra cuiuscumque generis aut nominis Haereticos de- fendendam ; sive ad asserenda huius Apostolicae Sedis iura ; sive ad Fidelium animos ad pietatem excitandos. Hoc porro praedicari veris- sime potest , nuUum esse vel nostrorum temporum errorem , qui, maxima saltem ex parte , non sit ab Alphonso refutatus. Quid quod ea, quae, tum de Immaculata Sanctae Dei Genitricis Conceptione , tum

de Romani Ponlificis ex Calhedra docentis Infallibilitate , plaudente christiano populo, et frequentissimo universi catholici orbis Antisti- tum consessu approbante , a Nobis sancita sunt, in Alphonsi Operibus reperiuntur et nitidissime exposita , et validissimis argumentis de-^ monstrata ?

Quamobrem in Hunc perbelle cadit nobilissimum illud divinae, Sapientiae praeconium : Non recedet memoria Eius , et nomen Eius requiretur a generatione in generationem. Sapientiam Eius enarrabunt gentes, et laudes Eius enuntiabit Ecclesia. Ac Pius VII. Praedecessor Noster recolendae memoriae, summam Alphonsi sapientiam demiratus, gravissimum hoc de eo protulit testimonium : Voce , nimirum , ac scriptis in media saeculi nocte errantibus viam iustitiae ostendisse, per quam possent de potestate tenebrarum in Dei lumen ac regnum transire. Item fel. rec. Decessor noster Gregorius XVI. incredibilem Alphonsi dicendi vim, copiam, varietatemque doctrinae maximis laudibus prose- quutus , Eum Sanctorum Coelitum fastis adscripsit. Tandem nostris hisce temporibus, plurimi Sanctae Romanae Ecclesiae Cardinales, fere omnes totius orbis Sacrorum Antistites, Supremi religiosorum Ordi- num Moderatores, insignia Sodalium Theologorum corpora, illiistria Canonicorum Coliegia, et docti ex omni coetu Viri supplices Nobis preces porrexerunt, ut Sanctum Alphonsum Mariam de Ligorio Doctoris EccLESUE titulo honoribusque augeamus. Nos itaque piis hisce preci- bus obsecundare lubenti animo volentes, gravissimum hoc negotium, ut moris est, Congregationi VV. FF. NN. S. R. E. Cardinalium tuendis Ecclesiae ritibus praepositorum expendendum commisimus. lam vero, cum dicta VV. FF. NN. Congregatio in Ordinariis Comitiis ad Vati- canas Aedes die XI. Martii huius vertentis anni habitis, audita relatione Venerabilis Fratris Nostri Constantini S. R. E. Cardinalis Patrizi nuncupati , Episcopi Ostien., et Veliternen., eiusdem Congregationis Praefecti, Causaeque Ponentis ; consideratis Animadversionibus dilecti Filii Petri Minetti Presbyteri , Fidei Promotoris ; item Patroni Causae Responsis, nec non Theologorum pro veritate sententiis; omnibus deni- que rationum momentis sedulo attenteque perpensis, unanimi consensu rescribendum censuerit : Consulendum Sanctissimo pro concessione, seu declaratione et extensione ad universam Ecclesiam tituli Doctoris in honorem Sancti A Iphonsi Mariae de Ligorio , cum Officio et Missa iam concessis; addito Credo, Anliphona ad Magnificat in utrlsque Ve- ^peris: 0 Doctor, ac Lectionibus L Nodtirni: Saoientiam, et VIIL Re-

sponsorio: In medio Ecclesiae; — Nos Rescriptum istud, edito die XXIII. eiusdem mensis et anni , Generali Vrbis et Orbis Decreto , approban- dum, confirmandumque existimavimus.

At enim dilectus Filius Nicolaus Mauron , Superior Generalis et Rector Maior Congregationis Sanctissimi Redemptoris, ad iam memo- ratam Cardinalium Congregationem tuendis Ecclesiae Ritibus supplex adiit, ut in Fesf.o eiusdem Sancti Alphonsi, per Decretum de quo ha- bita ante mentio est, inter Ecclesiae Doctores adsciti , in Martyrologio Romano, post verba: Sanctorum fastis adscripsit , sequentia adde- renlur : et Pius IX. Pontifex Maximus, ex Sacrorum Rituum Congre- gationis consulto , universalis Ecclesiae Doctorem declaravit ; item in VI. Lectione , post verbum : accensuit , haec alia : tandem Pius IX. Pontifex Maximus , ex Sacrorum Rituum Congregationis consulto, universalis Ecclesiae Doctorem declaravit, utque concessiones omnes hac super re factae, Apostolicis Nostris Literis confirmarentur. Quae quidem Cardinalium Congregatio cum in conventu, die XXII. mensis Aprilis huius anni- de- more,habito , rescripserit : Pro gratia ; Nos die XXVII. mensis eiusdem , Rescriptum illud ratum habuimus, alque Apostolicas Literas in forma Brevis expediri mandavimus. Quae cum ita sint, memorali dilecti Filii Nicolai Mauron obsequuti votis, deque consilio VV. FF. NN. Sanctae Romanae Ecclesiae Cardinalium Congre- gationis legitimis Ritibus cognoscendis , Auctoritate Nostra Apostolica, tenore praesentium , titulura DOCTORIS in honorem Sancti Alphonsi Mariae de Ligorio, Congregationis a Sanctissimo Redemptore Institu- toris et Sanctae Agathae Gothorum Episcopi, confirmamus, seu, qua- tenus opus sit, denuo Ei tribuimus, impertimus ; ita quidem ut in Universali Catholica Ecclesia semper Is Doctor habeatur, atque in die festo anniversario tum a Regulari, tum a Saeculari Klero celebrando, Officium et Missa fiat iuxta Sacrae Rituum Congregationis Decretum Rescriptumque, quod memoravimus. Praeterea huius Doctoris Libros, Commentaria, Opuscula, Opera denique omnia, ul aliorum Ecclesiae Doctorum, non modo privatim, sed publice in Gymnasiis, Academiis, Scholis , Collegiis , Lectionibus , Disputationibus , Interpretationibus, Concionibus , Sermonibus , omnibusque aliis Ecclesiasticis studiis, christianisque exercitationibus, citari, proferri, atque, cum res postu- laverit, adhiberi volumus et decernimus.

Tandem ut Christifidelium pietas ad huius Docloris diem festum rite colendum., eiusque opem pie implorandam magis accendatur , de

Omnipotentis Dei misericordia, ac BB. Petri et Pauli Apostolorum eius auctoritate confisi, omnibus et singulis utriusque sexus Christifidelibus, qui die festo eiusdem Doctoris , aut uno ex septem diebus continuis immediate subsequentibus, uniuscuiusque Christifidelis arbitrio sibi deligendo , vere poenilentes et sacramentali confessione praemissa, Sanctissimam Eucharistiam sumpserint , et quamlibet ex Ecclesiis Congregationis Sanctissimi Redemptoris devote visitaverint, ibique pro Christianorum Principum concordia, haeresum extirpatione, ac Sanctae Matris Ecclesiae exaltatione pias ad Deum preces effuderint, quo die praedictorum id egerint, Plenariam omnium peccatorum suorum Indul- gentiam et remissionem, quae etiam animabus Christifidelium , quae Deo in charitate coniunctae ab hac luce migraverrnt, per modum suf- fragii applicari poterit , misericorditer in Domino in perpetuum con- cedimus.

Quocirca universis VV. FF. Patriarchis, Primatibus, Archiepiscopis, Episcopis et Dilectis Filiis aliarum Ecclesiarum Praelatis per univer- sum terrarum Orbem constitutis per praesentes mandamus , ut quae superius sancita sunt, in suis Provinciis, Civitatibus, Ecclesiis et Dioe- cesibus solemniter publicari, et ab omnibus personis Ecclesiasticis saecularibus et quorumvis Ordinum Regularibus , ubique locorum et gentium inviolabiliter et perpetuo observari procurent. Haec praecipi- mus atque mandamus, non ob'stantibus Apostolicis, ac in Universalibus, Provincialibusque et Synodalibus Conciliis editis, generalibus vel spe- cialibus Constitutionibus et Ordinationibus, caeterisque contrariis qui- buscumque. Volumus autem, ut praesentium Literarum traasumptis seu exemplis etiam impressis, manu alicuius Notarii publici subscriptis, et sigillo personae in ecclesiastica dignitate constitutae munitis, eadem prorsus fides adhibeatur, quae adhiberetur ipsis praesentibus, si forent exhibitae vel ostensae.

Datum Romae, apud S. Petrum sub annulo Piscatoris, die VII. luiii MDCCCLXXI. Pontificatus Nostri anno vigesimosexto.

Loco ^ Annuli Piscatoris.

Pro D.no Card. Paracciani Clarelli.

Felix Profili, Substitutuf .

MONITUM AUCTORIS AD LECTOREM

QUl ROGATOn LEGEr.S lUNC PRVEFVTIONEM PRO INTELLIGENTIA TOTIUS OPRKIS

Cum praccipuum sit intentum nostrae minimae congregationis ss. Redem^ ptoris missionibus vacare, eumque missionariortim exercitio necessario anne- xumsit mimus conscientias hominuminstructionibus^ etconfessionibus dirigere: ideo plurimis abhinc annis excogitavi iuventuti sodalitatis nostrae librum de re morali tractantem tradere , qui mediam inter alios aut nimis rigidos, aui nimis benignos viam teneret. Opus absolvi , sed quia nimis festinanter fuit il- lud typis demandatum., ut aliis satisfacerem, mihi non satisfeci; plura enim in eo vel non bene excusa exciderunt, vel confuso ordine fuerunt exposita. Id- circo, cum ea diligentiore examine necnon clariore methodo indigere animad- vertissem, animum ad secundam editionem applicui, in qua ad meliorem ordi- nem omnia redigere curavi, et utilissimis doctrinis librum copiosiorem reddere. Nonnullas etiam opiniones (temporis decursu rebus ad utiliorem trutinam re- vocatis), hominem me agnoscens^ reformavi. Neque in hoc erubui, cum d. Au^ gustinus non erubuerit in pluribus se retractare; sicut etiam d. Thomam fe~ cisse testantur Caietanus, Catharinus, et Capreolus, ac ipse doctor Angelicus (3. p. quaest. 9. art. 4.) sic fassus est: quamvis alibi aliter scripserim. Ut enim Tullius dixit: Sapientis est mutare consilium. Et alibi : Numquam lau- data fuit in una sententia permansio.

Nemini autem superfluum videatur post tot libros scientiam moralem per- tractantes hunc me suscepisse laborem, quasi actum agerem: cum etenim plu- rimos legerim auctores, alios inveni, qui plus aequo indulgentes iis qui (ut ait Isaias cap. 30.j dicunt: Nolite aspicere nobis ea quae recta sunt, loquimini nobis placentia, consuunt pulvillos sub eorumcapite, ut in peccatis misere con^ quiescant: haud enim dubitandum multum detrimenti Dei ecclesiam sentire ex istorum auctorum sectatoribus , cum maior hominum laxioris vitae pars ad illos concurrat. Contra vero reperi alios, qui ad reprobanda assueti quaecum- queextremam rigiditatemnonsapiunt,consilia cum praeceptis confundunt, no- visque mandatis conscientias aggravant , humanam imbecillitatem nihil pensi habentes, nihilque memores illius sacri canonis { cap. ult. de Transact. ) qui admonet: In his vero, in quibus ius non invenitur expressum , procedas ae- quitate servata, semper in humaniorem partem declinando,secuodum quod personas et causas, loca et tempora videris postulare. Et hoc modo iugum Christi Domini, quod est suave^ intolerabile reddunt, viamque salutis sic plu- ribus praecludunt, iuxta illud s. Ambrosii: Sunt etiam in nobis qui timorem Domini habent, sed non secundum scientiam, statuentes duriora praecepta, quae non possit humana conditio sustinere (In psal. 118. Serm. 5.). Utraque sane extremitas maxime periculosa , nam prima spatiosam viam relaxatione ad perditionem aperit ; altera ( ut ait perdoctus Cabassutius ia Theor. iur. Praef. ad Lect.j duplici tramite urget animas in ruinam, erronea scilicet con- scientia et desperatione; cum plurimi, audita hac rigidiore doctrina , in mor- talia labuntur yelcredentes inesse lethale peccatam ubi non est, vel nimia dif- ficultate deterriti,impo$sibile putantes p.o modo posse salvart, salutis suae curam penitus abiiciunt.

PropUrea in lucem edere deliheravi hoe novum opus , quod inter opinioms *iimis beniynas et nimis severas medium locum teneret^ quodque non tam dif- fusum esset , ut non facile legeretur, nec tam breve, ut in multis deficeret. Concinnatas in hoc reperies omnes quaestiones, et res morales, quae magis ad praxim deserviunt. Ut vero sententias veritati conformiores seligerem in qua- Gumque quaestione non parum laboris impendi; per plures enim annos quam- plurima auctorum classicorum volumina evolvi tam rigidae quam benignae sententiae, quae ultimo (ut arbitror) in publicum prodierunt. Praesertim autem sedulam operam navavi in annotandis doctrinis d. Thomae, quas in suis fon- tibus observare curavi. Insuper in controversiis intricatioribus etiam doctos iuniores consului.

Praeterea hic invenies in suis propriis locis diligenti studio annotatos textus tum canonicos tum civiles ad rem pertinentes. Item propositiones damnatas, et (quod utiliusjdecreta recentiora summorum pontificum, et praecipue bullas, sanctionesque nuper editas a ss. d n. Papa Beneaicto xiv. Necnon plurima hic exposui, quae magis missionum et confessionum exercitio, quam librorum lectione didici. Ut autem iusta methodus servaretur, medullam Hermanni Bur- sembaum praemittendam censui[*),non iam ut omnes ipsius auctoris opiniones approbarem, sed tantum ut eiusdem methodum sequerer, quae inter aliorum auctorum methodos ad res morales exponendas valde accommodata mihi visa fuit; deinde ut tironibus nostrae congregationis, iuxta finem mihi principaliter propositum, magis prodessem , ad modum captu faciliorem meas appendices studui exarare : in hoc enim maxime incubui, ut potius in claritate, quam in sermonis elegantia abundarem.

In delectu autem sententiarum ingens cura mihi fuit semper rationem au- ctoritati praeponere; et priusquam meum ferrem iudicium, in eo (ni fallor) totus fui, ut in singulis quaestionibus me indifferenter haberem , et ab omrii passionis fuligine expoliarem: quod satis , benevole lector , ex eo co^noscere poteris, quod ego non paucas sententias, quas in prioribus huius operis editio- nibus tenueram , in hac postrema mutare non dubitavi. Caeternm sategi ul plurimum meam exponere sententiam , iustum pondus tribuendo maioris, vel aequalis, vel minoris probabilitatis cuique sententiae, prout meae imbecillitaii visum fuit, ne ancipitem relinquerem lectorem, more aliquorum, qui senten- tias aliorum tantum referentes, non parum exosos legentibus se praebent. Ubi vero non inveni rationem pro una parte convincentem, non sum ausus opposi- tam damnare, more aliorum, qui nimis facile reprobant opiniones, quas plu- res et graves auctores tuentur, quorum doctrinas praelaudatus ss. n. p. Be- nedictus (longe ab illis alienus qui eas liberius parvipendunt) in suis elabora- tis operibus, et omnigena eruditione refertis, non sine aestimatione commemo- rat, et saepe eis utitur; quin etiam ipsorum opinionibus non parum defert , iisque innixus in multis Christi fideles instruit, ut videre est in suo bullario.

Caeterum, benigne lector , te admonitum volo, ne existimes me opiniones illas approbare, ex eo quod non reprobem; eas enim quandoque fideliter exponam cum suis ratiombus etpatronis, ut alii pro sua prudentia, cuius ponderis sint, adiudicent. Deinde advertas, quod cum aliquam opinionem veriorem voco, tunc contrariam non habeo ut probabilem , etsi non expresse ut improbabilem da~ mnem. Insuper quando unam ex sententiis probabiliorem appello, nullo iudi- cio dato de probabilitate alterius, aut utor hoc verbo, non audeo damnare, non jpropterea intelligo eam probabilem dicere, sed iudicio prudentiorum remittere. Si autem observare vis qaodnam systema tenendum ipse censeam circa mora- Mum opinionum electionem, vide lib. 1. de conscientia probabili nura. 55. et ~€q. Vale.

(*) Quae in mcilio textu ITpnnanni Busembaum inter parentliesim Kribuotur cl liltera maiore '&- lipiunt, b Alphcnsi veiba suut-

BEATISSIMO AC SANCTISSIMO PATRI

BENEDIGTO XIV. PONTIFIGI MAXIMO

ALPHONSUS DE LIGORIO

Tuae dignitatis maiestas, beatissime pater, doctrinae atque eruditio- nis tuae fastigium, ne tibi hoc meum opus morale simpliciori, ac prorsus humili stylo conscriptum exhiberem, aut suadere me omnino, aut dubi- tantem deterrere magnopere debuissent: summa vero sanctitatis tuae be- nignitas, ac ferventissimus zelus, qui in te semper enituit, prius ut optimi praesulis singularum ecclesiarum partes absolveres, et deinde ut summi universalis ecclesiae pastoris muneri vigilantissime satisfaceres, me im- pulerunt ut hos tenues labores meos, quos nonnisi pro animarum salute suscipere et in publicam edere lucem constitui, tibi libentissime dedica- rem. Cum enim fuissem Dei beneficio vocatus ad missionum ministerium pro adiuvandis populis per rura dispersis, iisque potissimum, qui spiri- tualibus magis destituuntur auxiliis, visa mihi ad hoc fuit necessaria scien- tia plus quam mediocris rerum moralium, quae tum ad instruendas, tum ad regendas animas esset accommodata. Qua de re tam pro mea, quam pro iuvenum nostrae sjdalitatis intelligentia, opportunum duxi opiniones probabiliores utilioresque ad animarum salutem seligere. Cumque plurimis perplures annos, relectis auctoribus tam benignae quam rigidae sentenliae, alios pimium benignitati indulgentes, alios nimium austeritati addictos com- perissem, operae pretium me facturum credidi, si librum ederem qui me» diam viam tenens, sententias magis veritati consonas, magisque scitu ne- cessarias ad conscientias dirigendas exponeret, atque, hac arrepta oppor- tunitate, multa in eo ad praxim pertinentia, quae sacrarum missionum exercitio didiceram, fratribus meis committerem. Opus Deo iuvante coepi et absolvi, et absolutum typis demandavi: quod cum universe fuerit ac- ceptum rursusque debuerit publici iuris fieri, in meliorem ordinem re* degi, diligentius quibusdam doctrinis enucleatis, compluribus aliis adiectis, additisque insuper aliquibus dissertationibus de infallibilitate definitionum pontificiarum, et de earumdem supra concilia superioritate.

At quia libri omnes qui ex theologiae principiis fidei ac morum cor:- troversias pertractant, tibi soli debentur , qui et summus es theologiae princeps unusque ecclesiae moderator, divinae veritatis conservator et vindex, unusque controversiarum iudex a\) ipso Deo singulari providentia ad hoc constitutus, prout dixit Maximianus episcopus constantinopoiila- nus (Epist. ad Orienlales): « Omnes fines terrae, omnesque veram fidem » profitentes in romanorum pontificum potenliam tamquam in solem re- » spicere, quem de jaeteris mortalibus ex terrarum orbe conditor orbis » elegit, cui cathedram magisterii principaliter possidendam tenere perpe- » tuo privilegii iure concessit, ut quisquis divinum aliquod, sive profun- » dum nosse desiderat, ad huius praeceptionis oraculum doclrinamquo » rccurral. »

Hinciuslehocopustibi dicandum existimavi, eoquo magisquod una cx praecipuis causis* quao mo ad illud cdcndum induxeruDt, fuit, ul cogailas

XIV

omnes haberent saluberrimas bullas epistolasque encyclicas tuas, quae tantopere profuerunt et proderunt usque ad saeculorum consummatio- nem universali morum reformationi cunctorum fidelium •, quandoquidem in eisdem S. T. summa prudentia neque ad nimium rigorem, neque ad ni- miambenignitatemdeclinanSjSed temporum defectui condescendens, mira suavitali disposuit id quod cum ingenli animi fortiludine sibi proposuerat.

Fuit praeterea mihi consiHum plurimas in medium doctrinas proferre, quas ex aureis tuis operibus sum edoctus, quibusque S. T. con pauca im- mortali recordatione digna alque ediscenda universae reipublicae lillera- riae tradidit. Haec enim tua grandis doctrinae eminentia non minus quam reliquae quae in te elucent virtutes , nempe morum inlegritas, admiranda a propinquis alienatio, prudentia singularis, incomparabilis salu is anima- rum zelus, el summo sacerdotio apprime necessarius, te supremo pontifi- catu dignissimum reddiderunt.

Demum si librorum dedicationes solent testes esse grati animi, ac non immemoris acceptorum ab aliquo raagno principe beneficiorum, cum unus ipse sim ex fralribus congregationis ss. Redemptoris, cui tu nuper apo- stolicam aucloritatem benignissime accommodasti, oportebat iure merito, ut libi uni hoc opus sisteretur, ac praeterea nemini.

Tu igitur, beatissime pater, per illam, qua genus humanum complecteris, caritatem, per curam illam quam christianis omnibus enixe et debes et praestas,per illum ipsum cuius in terris vices fungeris lesum Chrislum,ex- cipe pietale qua soles hoc qualecumque munusculiim, quod tibi sacro el praesento, ut modereris, corriga», deleas quidquid in eo veritati absonum visum fuerit, et si quid boni est, faveas et tuearis, paternaque ac apostoiica bcnedictione tua prosequi non dedigneris lum opus ipsum,ut animarum pro- sit saluti, tum me sodalesque meos, ut in nostro ministerio divinae gloriae cooperantes, uberrimum in vinea Domini fructum reportare valeamus.

Nostrum autem erit iugiter Deo fundere preces , ut universo christiano orbi sanctilalem tuam diu servet incolumem, diuque in terris relinquat, quo tandem aliquando non sine omnipotentis Dei praesidio calholicae religio- nis hostes, omnesque a vera fide aberrantes ad ovile fideliumque coe- tum, ad unicum salutis portum felicissime deducantur.

COPIA DELLA LETTERA

DEL SOM.MO I^ONTEFICE BEKEDETTO XIV.

ia coiumcndiizione cIlII' opcra

DILKCTO FILIO ALPHONSO DE LIGORIO PRCSBYTEUO CONCiaEGATlONli SS. REJEMPTORia

BENEDICTUS XIV.

DILECTE FlLl, SALDTEAl ET APOSTOI.1CAM liEBEmCTlOKEIl,

ALbiamo riccvuta una sua lcttera degli otto di giugno unitaraente col secondo tomo della sua morale ed altri pure suoi libri di minor molc, ma di gran profitlo per la salute delle anime. Noi la ringrazlamo dcl regalo, ed avendo data una scorsa al hbro della sua morale (ch'e deaicato a noi, dcl che rendiamo particolari gra- »ie), rabbiamo ritrovato pieno di buone notizie, ed ella puo restar sicura del gra- dimento universale e della publica utiiita. Tratto tratto randcremo leggendo, c spcriamo, che quanto leggeremo cornspoi.dcra a quanto abbiamo letto. Termi- niamo col darlc Tapostolica bcncdizionc.

Datum Romae apud s. Mariam Maiurem dte i5. iulii «^SS. , ponti/icatui nox/ii anno decimo onintc

XV

DEGRETUM

JIDPEB KEVISION!^ ET APPKOBATIONE OPERUM MOEALIUM, ASCETICOr.LSI ET DOGMATICOBUM , AC MSS. VEN. SERVl DEI

ALPHONSi MARIAE DE LIGORIO

FUNDATORIS COKGKEGATIOMS SS. BEDEMPTORIS AC OLIM EPISCOPI S. AOATHAE GOTHOEUM

a s. rituum coDgregatioce editum ET A SS. D. NOSTRO PIO VII. PONT. M.«IMO CONFIRMATUJI

Cum praeter opera typis impressa ven. servi Dei Alphonsi Mariae de Ligorio quamplurima scripta eius manu exarata huc illuc dispersa haberentur, hinc com- missa a sac. rituum congregatione diUgenti eorum perquisitione pluribus in dioe- cesibus, in quibus eadem scripta extabant, atque executioni mandata iuxta instru- ctionem R. P. D. promotoris fidei, et particulares litteras ad ordinarios singula'- rum dioecesium datas, exhibitisque sac. rituum congregationi processiculis dihgen- tiarum in iisdem dioecesibus peractarum una cum scriptis repertis, omnia , tam opera impressa, quam scripta revisioni ac censurae ex praxi eiusdem sacrae con- gregationis subiecta fuere. Haec autem sunt, etc.

Facta autem ad congregationem ordinariam infrascripto die habitam pcr em. et rev. dominum cardinalem Saluzzo loco em. et rev. domini cardinalis Carac- ciolo Ponentis, plena relatione tam praefatorum operum impressorum, quam alio- rum mss. omnium, cum nihil in iis censura dignum repertum fuerit^ sacra ea- dem congregatio rescribendum censuit procedi posse ad ulteriora, si ss. domino nostro Pio vii. pont. max. placuerit. Die 14. maii i8o3.

Quibus a me infrascripto secretario eidem ss. domino nostro relatis, Sanctitas sua benigue annuit. Die 18. maii i8o3.

lULlUS MARIACard. DE S0MALIA,S. R. C. Praefectus. L oco "f* Sigilli. I. De Carpineo S. R. C. Secretarius.

CONSULTATIO

EMINENTISSIMO AC REVERENOISSIMO DD. CARDINjVLI POENlTENriARlO MAIORI

Eminentissime, Ludovicus-Feanciscus-Aogustds, cardinahs de Rohan-Chabot , archiepiscopus vesontionensis, doctrinae sapientiam et unitatem fovere nititur apud omnes dioece- sis suae qui curam gerunt animarum, quorum nonnuihs impugnantibus ac prohiben- tibus theologiam moralem beati Alphonsi Mariae a Ligorio, tanquam laxara nimis, periculosam saluti, et sauae morali contrariam, sacrae poenitentiariae oraculum re- quirit, ac ipsi unius theologiae professoris sequentia dubia proponit solvenda.

1." Utrum sacrae theologiae professor opiniones, quas in sua theologia morali profitetur beatus Alphonsus a Ligorio, sequi tuto possit ac profiteri?

2." Ansit inquietandus confessarius qui omnes beati Alphonsi a Ligorio sequitur opiniones in praxi sacri poenitentiae tribunalis, hac sola ratione quod a s. sede apo- stolica nihil in operibus illius censura dignum repertum fuerit. Confessarius de quo in dubio non legit opera beati doctoris nisi ad cognoscendum accurate eius do- ctrinam, non perpendens momenta rationesve quibus variae nituntur opiniones \ sed existimat se tuto agere eo ipso quod doctrinam quae nihil censura dignum conti- net, prudenter iudicare queat sanam esse, tutam, nec uUatenus sanctitati cvangehcae contrariain.

DECIS 10

Sacra poenitentiaria, perpensis expositis, reverendissimo in Christo patri S. R. E. cardinah archiepiscopo vesontionensi respondendum censuit:

Ad primum quaesitum: Affirmative, quin tamen inde reprehendendi censeantur, qui opiniones ab aiiis probatis auctoribus traditas sequuntur.

Ad secundum quaesitum: Negative, habita ratione mentis sanctae sedis circa ap- probationeni scriptorum servoriim Dei ad effectura canonizationis.

Datum homae, in sacra Poenitentiaria, die 5. iuhi i83i.

A. F. DE RETZ, S. P. RE.ta. F. Fa.ccA. S. P. Secrktarius.

XVI

FRANCISGI ANTONII ZACHARIAE

MUTNENSIUM UUCIS BIBLIOTHECARII AC OLIM SOClETATIS lESU THEOLOGJ

DISSERTATIO

AD ALPHONSI DE LIGORIO

SttORALEM THE01061AM PKOLEUOMENA

DB SA8UI8T1CAE THEOLOGIAE ORIGIKIBUS, LOCIS ATQUB PRAESTAKTIA

ALPHONSO DE LIGORIO

VIKO DOCTISSHIO

FRANCISCUS A.1NT0NIUS ZACHARIAS

S. P. D. Q

Miratus equidem sum, vir clarissime, de rebus luis tam humi- liter demisseque sentire te, ut theologiam tuam ipsi romanorum pontificum doctissimo Benedicto xiv. maxime probatam , e Re- mondiniano typographio tertium prodire nolueris, quin extaret in operis fronte dissertatio quaepiam a me elucubrata. Sed quo- niam tuae voluntati obtemperandum fuit, ne benevolentiae erga meam societatem tuae ingratus, honorisque, qui inde in me de- rivabatur, minusaequus aestimator viderer, non alteri certe,quam tibi qualiscumque haec dissertatio debuit inscribi. Eam igitur vel- uti tuam libens excipe. Vide tamen , ne celeberrimi operis tui inornata haec, indigestaque tractatio existimationi palam officiat. Quidquid de illa statueris, erit mihi pergratum, nam etsi indi- gnam illam iudicabis, quae cum opere iao prodeat, satis mihi eiit, probasse me tibi meam io te voluntatem. Yaie.

Mutioj&i^^ ex Berenissimi mutinensium dueis bibliothe«a.

•^ Ex cail. bonomensl

XV!!

DISSERTATIO PROLEGOMENA

PARS I. HISTORICA

CaP. I. QOIHAlt LIBBI HIOaiBCI 8EK ECCLEtlAE SASCULIg UfOI ESSBNT IN KB HOBALI.

1. Poenitentiae administratio ab ipso cascentis ecclesiae exordio eo loco habita fuit, quem tanti sacramenti dignitas po- stulabat. Quamobrem non sacerdotum ar- bitrio relicta fuit; sed certis adstricta re- gulis, quae in librum conferebantur eius ministris usui futurum. Romanorum cum primis pontificum decretales epistolae, Si- ricii, Innocentii, Coelestini, Leonis etc. in eo libro continebantur. Episcopi enim et fideles ipsi saepe de rebus ad poeniten - tiae disciplinam pertinentibus romanos pontifices consulebant. Quin reges ipsos minime puduit pontificibus litteras dare , ut ab illis poenitentiae suorum scelerum subeundae rationem acciperent. Extat hanc in rem illustre Theodeberti francorum re- gis exemplum. Interrogavit ille Vigilium papam, qua poenitentia plectendus is es- set, qui fratris sui uxorem duxerat. Ac Vigilius quidem quaestioni satisfecit, data ad Caesarium arelatensem episcopum epi- stola, quae tom. i. conciliorum Galliae legitur ad ann. 538. pag. 246. Huiusmodi ergo romanorum pontiftcum responsa, epi- stolaeque in codicem referebantur, atque ad eas poenitentiae administrandae ratio exigebatur.

11. Accessere patrum sententiae, cano- nesque poenitentiae ab illis edili quum in- terrogatiab aliisfuissent, quidde totahac re sentirent. Celeberrima in his est s. Pe- tri alexandiini martyris canonica epistola scripta, ut fertur, anno 3o6. Cum io. Zo- narae et Theodoris Balsamonis scholKs Parisiis primum a cl. Frontone ducaeo nostro edita fuit, deinde Oxoniae a Gu- lielmo Beveregio t. 1. magni synodicL Sequuntur deinde, quae saepius cum ca- nonicis epistolis et inter cetera auctorum suorum opera recusae sunt, s. Athanasii ad Bufinianum , s. Basilii ad Amphilo- chium, et ». Gregorii Nysseni ad Letoium in episcopatuMelitines Cappadociae Otreii •uccessorem epistolae.

III. In conciliis quoque poenitentiae ratio universa non semel constituta fuit. Fortunatus aliique episcopi ad s. Cypria- num dedere litteras, quibus euiu rogabunt,

ut in episcoporum synodo constitueret , num post poeuitentiae triennium ad com- municadonem essent admittendi, qui vi tormentorum subacti rfe gradu gloriae, ad quam plenajidei virlute tendebant^ diutinis cruciatibus exciderant? Respon- det autem Cyprianus epist. Baluz. edit. 53. videri sibi non esse illis veniae locum claudendum: addit tamen : quoniam ta- men scripsistis , ut cum pluribus collegis de hoc ipso plenissime tractem, et res tanta exigit maius et impensius de muU

torum collatione consilium tractabo

cum singulis plenius, ut de eo, quod con- suluistis,Jigatur apud nos, et rescribatur vobisjirma sententia multorum sacerdo' tum consilio ponderata. Caldonius quo- que Cyprianum consuluit ep. 18. quid illis faciendum, qui postea quam sacrifi- caverunt, iterato tentati extorres sunt facti, et reliquerunt possessiones, quas nunc fiscus tenet. Pacem enim petebant, antequam fidei caussa ad exilii locum properarent. Quid vero Caldonius? Quam- 1 vis, inquit, mihi videantur debere pa- cem accipere, tamen ad consilium ve- strum eos dimisi,ne videar aliquid te- mere praesumere. Siquid ergo ex com- muni consilio placuerit, scribite mihi. Porro Cyprianus ep. 19. Caldonio re- scribit, recte illum sensisse circa imper- tiendam jratribus pacem , laudat tamen illum, quod exercitatus, et in scripturis Dominicis peritus caute omnia,et con- suLte gerat.

IV. Multo id luculentius in caussa li-

bellalicorum eluxit. Haec ad derum car-

thaginensem scribebat ep. i3. idem Cy-

prianus: Desiderastis in hac re formam

a me vobis dari: satis plene scripsisse me

ad hanc rem proximis litteris ad vos

factis credo, ut qui libellum a martfri-

bus acceperunt, et auxilio eorum adiu-

i>ari apud Dominum in delictis suis pos-

sunt, si premi injirmitale aliqua et pe-

riculo coeperinty exomologesifacta, et

manu eis a vobis in poenitentiam im-

posita, cum pace a martyribus sihi pro-

missa ad Dor.iinum rem^ttantur. Ceteri

vero, qui nullo libello a martyribus ac-

cepto infidiamjaciunt expectent de

Domini protectione ecclesiae ipsius pu- blicam pacem. Hoc enim et verecundiae et discipUnae et vitae ipsi omnium no-

Xrtil DISSERTATIO

sirum confenit, ut praepositi cum clero convenientes, praesente etiam stantium pLebcy quibus et ipsis projide, et timore suo honor habcndus est, disponere omnia consilii communisreligionepossimus ■ Cy- priaui consilium expectandae publicae pa- cis, ut deinde sic coLlatione consiliorum cum episcopis , presbyteris , diaconis , conjessoribus pariier ac stantibus Laicis facta lapsorum tractaretur ratio, pro- batum fuit clero romano epistola inter cyprianicas 3i. Quid autem factnm sit persecutione sopita docet ipse Cypria- nus 5a. ad Antonianum epistola. Cum data,inqait, essetfacullas in unum con- veniendi, copiosus episcoporum nume- rus... in unum cont>enimus, et scripturis divinis ex utraque parte prolatis, tem- peramentum saLubri moderatione libe- rafimus, ut nec in totum spes commu- nicationis et pacis lapsis denegaretur, ne plus desperatione deficerent , et eo quod sibi ecclesia clauderetur , secuti saecuLum gentililer viverent, nec tamen rursus censura evangelica solveretur^ ut ad communicationem temere prosilirent, sed traheretur diu poenitentia, et roga- retur dolenter paterna clementia, et exa- minarentur caussae et voLuntates et ne- cessitates singuLorum, secundum quod libello continetur , quem ad te perve- nisse confido, ubi singula placiiorum ca- pita conscripta sunt.

V. Vides hic a conciliis de poenitentia ac reconciliatione leges latas; vides prae- terea in Libellum coniecta pLacitorum ca- pita. Libelli porro huiusmodi regulae in- star erant in statuenda definiendaque poe- nitentia. Quamquam coniecturis opus non est, ut a conciliis de poenitentia editos canones intelligamus. Exstant hodieque canones illyberitani, aucyrani et nicaeni primi concilii, quorum multi ad poeni- tentiam spectant. Horum summam uti et eorum, quos ss. Petrus Alexandrinus, Ba- silius et Gregorius uterque Nyssenus et Thaumaturgus suis in canonicis epistolis lulerunt, exhibet clariss. Fraucolinus de poenitentiae discipLina l. i. c. 4- et 5. Nos ex eo illam sequentibus capitibus dabimus.

CAt. II. GBAECOBOK ALIQOOt M^UiIIU , NEUPE s. PBTBI AtKXiNDBIWI, a. GBEeOBII THAUMrtOaGI,

«. Basilii kt i. Obbgobii NyaasNi CANONEa »ob-

NitENTULES.

J. 4. Canonum s. Petri Alexandrini summa.

Primo canone iubet, eos, qui post mul-

1.1 lormenta ex imbecillitate cesserant ho-

slibus fidei et sacrificaverant , iamque

Iriuia anuorum poenitentiam peregeiant,

PBOLEGOUENA aliis quoque quadraginta diebus manere in poenitentia et sic admitti.

Can. 2. Eos qui solo carceris squalore afilicti lapsi erant post triennium poeni- tentiae iam peractae, alterius quoque anni poeua puniri iubet.

Can. 3. Triennali poeniteutia castigat eos qui nihil tale passi, solo metu victi fuerant.

Can. 4- Eos qui post lapsum nou re- currebant ad remedia poenitentiae, exe- crabiles esse dicit tamquam eam ficulneam infructuosam , cui Christus in evangelio maledixit.

Can. 5. Semestri poenitentia eastigat eos, qui simularant accedere ad aras vel scribere quod fidem negabant, non nude autem et aperte hoc fecerant, sed arte aliqua eos qui vim afferebant deluserant.

Can. 6. Servos, qui dominorum iussu ac minis compulsi sacrificarant , anno punit.

Can. 7. Dominis, qui servos sacrificare coegerant et ipsi sacrificare simularant, triennii poenam iniungit.

Can. 8. Mandat ut recipiautur illi qui lapsi in quaestione fidei, sed postea poe- uiteutia ducti, fortiter se christianos esse professi erant, et in carcerem traditi toi'- menta quoque sustinuerant.

Can. 9. Recipi similiter mandat eos qui temere tyrannis seu tortoribus obtulerant se, ignorantes, uon licere his se periculis obiicere, et hostes fidei in se et in aUo.s fideles- irrilare.

Can. 10. Arcet a sacro ministerio eos clericos qui sponte ac temere fidei certa- men ingressi, postea tormentis victi lapsi erant, quamvis nova fidei eonfessione la- psum emendassent: quia videiicet non de- bebant se periculo exponere et sibi com- missam populi docendi curam deserere. Admitti tamen eosdem vult ad commu- nionem cum fidelibus, ne si hac quoquo priventur, alii qui lapsi sunt resurgere uegligaut.

Can. n. Vult preces et aiia pia opera Deo ofierri pro iis, qui sponte certamea ingressi, et postea lapsi in tormentis, poe- niteutiam egerant, nec vult eos fidelium communione privari.

Can. 12. Docet non esse reprehendeu- dos eos qui se ipsos, datis pecuuiis, tortura liberarant , maluerantque suae pecuuiae quam suae auimae iactui-am facere.

Can. i3. Negat similiter esse culpan- dos eos, qui relictis suis facultatibus recesserant, timentes ne vi tormeutoruia abnegare fidem cogerentur, etiamsi alii de- tenti essent ct puniti propter ipsos. Sul» iutellige, seivaiis servandtt.

rAKS I.

Can. 14. Docet posse maneie in sacro ministerio et coliocari inter confessores eos, quiprofanosacrificioadesse, etex ido- lothytis carnes coniedere et vinum bibere coacti fuerant , ore videlicet violenter a- perto ingestoque cibo et potu sacrilego; cum interea sibi manus uri aliisque mo- dis torqueri se sinerent, nec ullo modo ininistrorum improbitati annuere se signi- ficarent.

Can. i5. Et ultimo dicit citra omnem reprebensionem servari in ea ecclesia tra- ditionem et praeceptum ieiunii quartae et sextae feriae.

Hi Petri Alexandrini canones sunt, nec, ut vides, sunt admodum severi. Severio- res condidit Gregorius Thaumaturgus in vindictam et curationem eorum scelerum, quae, ut supra dicebam, commissa a qui- busdam fidehbus per summam impietatem fuerant occasione barbaricae incursionis.

'§. 2. Canones s. Gregorii Thaumaturgi.

Primo canone dicit, non esse laboran- dum de iis qui idolothyta sibi a suis do- minis apposita comederant; cum praeser- tim constans fama esset , barbaros iu ea incursione idolis non sacriticasse , nec si- mihter damnandas eas captivas muUeres, quibus per vim barbari erantabusi, nisi ^un antea et ahunde prava fuisset ipsa- *um vita.

Can. 2. Abdicat, id est eiicit ab eccle- sia eos, qui impia quadam avaritia rapue- rant ea quae ex barbarica depraedatione rehcta fuerant, veluti consummantes im- pietatem barbarorum , putantesque esse sibi lucri tempus quod erat exitii com- munis.

Can. 3. Idem deUctum ab impiis his furibus commisgum exaggerat, docetque esse habendum^tamquam Deo dedicatum quidquid reperitur a nobis quod nostrum non est, sed alienum.

Can. 4- Pergit expendere praedicti furti gravitatem.

Can. 5. Damnat eos , qui ahcna quae repererant retinebant loco rerum propria- rum , quas in ea calamitate amiserant.

Can. 6. Mandat inquiri, an verum esset quod audierat, nempe aUquos eius regionis christianos ausos vi detinere captivos, qui ex barbaris fugiebant, quod dicit esse fa- ctum impium et incredibile.

Can. 7. Dicit nec esse admittendos ad divinarum laudum auditionem cos chri- stianos, qui postquam captivi facti sunt, barbaris consenscrant, et cum eis velufci baibari cffccti sui gcneris christianos in- terfecerant, vcl vias barbaris ignotas ct ad clnistianus duccnles ostenderant.

HISTOBfCA XIX

I Can. 8. Inclpit magis deterrainate poe- nas taxaie ; eos proinde qui aUenas domos invadere ausi fuerant, si accusati convin- cerentur, nec auditione dignos esse pro- nunciat. Sin autem se ipsos enunciassent, referii debere in numerum poeniteutium secundae classis , nempe audientium.

Can. 9. Mandat, ut qui in campo vel in aedibus ahquid a barbaris reUctum in- venerant, si accusati convicti fuissent, re- ferrentur in ordinem poenitentium tertiae classis, nempe substratorum.

Can. 10. Docet, debere eos qui res aUe- nas invenerant eas reddere sine lucro nec aUquid exigere veluti pretium inventio- nis vei custodiae.

Can. 1 1 . £t ultimo statuit locum poe- niteutium secundum diversos illos quatuor poenitendi gradus : hoc raodo : Fletus seu luctus est extra portam tempLi, uLi peccatorem stantem oportet fideles in- gredientes orare ^ ut pro se precentur. Auditio est intra portam in porticu, ubi oportet eum qui peccauit , stare usque ad catechumenos et iliinc egredi. Au- diens enim scripturas et doctrinam eii- ciatur, et precatione indignus censeatur. Subiectio autem seu subslratio est, ut in- tra templi portam slans cum catechu- menis non egrediatur. Congregatio seu consistentia , ut cum JideLibus consistat et cum catechumenis non egrediatur. Po- strema est purticipatio sacramentorum,

^. 5. Canones s. Basilii.

S. Basilius archiepiscopus Caesaraeae Cappadociae ad Amphilocliium, Iconii e- piscopum , a quo consultus fuerat, rescri- bens, quuestionibus de moribus et de pu- nitione deUnquentium ab eo propositis per canonesoctoginta quinque respondet. Sunt autem qui sequuntur, omisso primo, quo agitur de aliquibus haereticorum sectis eorumque legitimo aut illegitimo bapti- smo, et de schismaticis et celebrantibus illegitimos conventus, et de i'atione agendi cuni utrisque.

Can. 2. Quae de industria Jbetus cor- rupit , abortum faciens, caedis poenas luat, etc. Oportet autem non usque aa obitum eorum confessionem extendere , sed decem quidem annorum mensuran admittere : definire autem non tempore, sed modo poeniientiae medicinam opor- tct. Scilicet lioc tempus decennii con- trahendum aut protrahendum est pro men< sura doloris et humilitatis quam poeni- tens ostendit.

Can. 5. Diaconus post diaconatumfar' nicatus a diaconatu quidem eiiciatur ; in laicorum auiem iocum exirusus a cdm-

XI DIS6ERTATI0 PROLEGO^fflENA

Htunione non arcebhur ctc. In 6ne mo

net scire episcopum debere quae tuni summi iuris^ et quae sunt consuetudinis, ut videlicet poenas summo iure statutas temperare sciat ex consuetudine, si prae- sertim qui deliquit sit emendatus ; nam, inquit, verior est medicina recessus a peccato.

Can. 4- Trigamorum et polygamorum eumdem canonem definimus etc. Oportet autem non eos omnino arcere ab eccle- sia, sed dignari auditione duobus vel tribus annisy et postea permitti quidem consifterej seu in Jidelium esse congre- gatione, a bonitamen ( id est eucharistiae) communione abstinere, et sic postquam aliquem poenitentiae Jructum ostende- rint, communionis loco restituere.

Can. 5. Haereticos , qui in excessu e vita poenitentiam agunt, recipere opor- tet ; recipere autem non sine iudicio , aed examinanles, an veram poenitentiam ostendant, et sifructushabent, qui sa- lutis studium testi/icentur.

Can. 6. Canonicorum Jbrnicatio pro matrimonio non reputetur etc. Canoni- cos dicit ( inquit Balsamon ) clericos, mo- nachos , monachas , et quae virginitatem professae sunt.

Can. 7. Masculorum et animalium i- nitores et homicidae et venejici et adul- teri el idolotatrae eadem condemnatione digni habentur etc.

Can. 8. Qui securi in ira adversus u- xorem suam usus est , est homicida etc. Hic fuse disserit de homicidio voluntario «t inToluntario. ^

Can. g. Domini diclum secundum sen- tentiae consequentiam ex aequo et viris et mulieribus convenit , quod non licet a matrimonio discedere praeterquam pro- pter Jornicationem etc. Hic disserit de divortio.

Can. 10. Qui iurant, se ordinationem non admittere, eiurantes ne cogantur peierare etc. Id est non cogantur ordi- nationem suscipere et solvere yinculum quod sibi iniecerunt. Monet autem esse cxpendenda verba iurisiurandi, an sit ve- rum iuramentum; et alia subdit quae ad vindictam peccatorum , aut poenitenUam non pertinent.

Can. 1 1. Qui involuntariam caedem fecit in undecim annis abunde iudicio satisjecit. Hic definit quis censendus sit mortuus ex accepto vulnere, quis ex alia infirmitate.

Can. la. Bigamos canon omnino a mi- nisterio exclusit.

Can. i3. Caedes in bellis factas paires Vi o cacdibus non reputayere, m miAi vi-

detur; ignoscentes iis, quipro pudicitiaet pietate decertant. Recte autemjbrte ha- bet consulere, ut qui sunt manibus non puris sola trium annorum communione abstineant. Hic hortatur fei-e omnes mi- lites ad triennalem poenitentiam.

Can. 14. Qui usuras accipit, si iniu- stum lucrum in pauperes consumere vo- luerit, et ab avaritiae morbo deinceps liberari, est ad sacerdotium admittendus.

Can. i5. et i6. Solam continent expli- cationem quorumdam verborum scriptu- rae, circa quae quaestionem iniecerat in sua epistola Amphilochius.

Can. 17. Interrogasti nos de Biano presbjtero , an propter iusiurandum sit in clerum suscipiendus etc. Is propter infidelis cuiusdam minas nefarium iusiu- randum cum aliis sacerdotibus Antiochiae iurarat. Respondet autem posse hunc pri- vatim obire presbyterorum munera , noii autem in publicis conventibus, idque fuis- se Antiochiae decretum dicit.

Can. 18. De lapsis virginibus etc. Pa- tres quidem clementer et leniter in eo- rum qui labuntur injirmitatem se geren- tes esse admittendas sanxerunt post an- num poenitentiae. Ipse vero vult eas pu- niri tanquam adulteras. Monet autem non esse habendam ratam et firmam eius vir- ginis professionem, quae non sit sededm vel septendecim annos nata ; diuque pro- bata, subditque; Multas enim parentes et fratres aut cognati ojferunt ante ae- tatem, non ex seipsis ad caelibatum in- citatas , sed saeculare quipiam procu- rantes ,■ quas nonfacile admittere oporv tet, donec aperte propriam suam senten- liam perscrutatifuerimus. Reddit auteni oam rationem, propter quam virgines prae- dictae sunt maiori poena afficiendae, quam fuerat antea decretum , quod Dei gratia ecclesia fortior fieret , ut ei videbatur , et ordo virginum augeretur.

Can. 19. yirorum quoque professio- ries non novimus, praeterquam siquise ipsos monachorum ordini adiudicarint , qui tacite videntur caelibatum admit- tere, sed illis quoque illud existimo prae- cedere oportere , ut ipsi interrogentur , et evidens ipsorum accipiatur professio , ut postquam se ad libidinosam et volu- ptuariam vitam converterint, eorum qui Jbrnicantur punitioni subiiciantur. Quae autem sit poena fornicationis et adulterii docet postea.

Can. 20. Quaecumque mulieres, cum essent haereticae, virginitatem profes- sae sunt, deinde postea matrimonium ma- luerunt, non existimo, eas oportere eon- demnari. Quaeeumque enim dicit lex ,

PARS I. iis dicfty qui sunt in lege. Quaccumque autem iugum Christi nondum subierunt, eae nec Domini leges norunt, etc.

Can. 21. Qui obscurior est, dicit con- suetudinem intellectu difiicilem invaluis- 6e, ut vir dimittat uxorem adulteram , i- pse vero, si aliam foeminam solutam co- gnoverit, non dimittatur tamquam adul- terj hunc tamen puniri docet non utreum simplicis fornicationis , sed poena maiori.

Can. 22. Eos qui ex raptu habent mu- lieres , si aliis quidem desponsas abri- puerint, non prius oportet admittere , quam ab eis ablatae sint et sit in eo- rum potestate, quibus desponsaejuerant, an eas velint accipere, an desistere. Si quis autem vacantem (id est desponsa- tam ) acceperit , aujerre quidem oportet et suis restiluere,iUorum autem senten- tiae permitiere , sive sint parentes sive fratres sive quicumque alii virgini prae- sint, et si ei quidem tradere voluerint , matrimonium constituere, sin autem re- nuerint, non cogi. Ei autem qui mulie- rem vel vi vel clam a se vitiatam habet, nccesse est fornicationis poenas impone- re. Est autem in quatuor annis praefini- tum fornicatoribus supplicium. Oportet autem eos anno primo a precibus ex- pelli et ipsos dejlere ad fores ecclesiae, secundo autem ad auditionem admitti , quarto ad congregalionem cum populo , abstinentes ab oblatione, deinde eis per- mitti boni communionem.

nrsToniCA XXI

rum rewlerimus, nostra est^ non mulierk culpa , si haec post ordinationem nubat,

Can 25. Qui a se stupratam mulie- rem detinet, stupri quidem poenam sub- ibit, ei autem mulierem habex'e permittetur.

Can. 26. Fornicatio non est matrimo- nium, sed necinitium malrimonii. Quare, si fieri possit, ut qui per fornicationem coniunguntur, separentur, id est melius. Sin autem eis omnino placeat consor- tium, fornicationis quidem poenam a- gnoscant} ne separentur autem, ne quid deterius accidat.

Can. 27. De presbjrtero qui per igao- rantiam nefariis nuptiis implicitus est (eara ducendo quam ducere non poterat ) definivi quae oporteat, esse scilicet ca- thedrae participem (ut scilicet sedeat cum presbyteris ) , a reliquis autem actioni- bus abstinere ; ei enim siiffic.it ut veniam consequatur. Ut is autem aliis benedi- cat qui sua debet vulnera curare , non est consentaneum. Benedictio enim est sanctificationis communicatio: qui autem eam non habet propter ignorantiae la- psum, quomodo aliis communicabit? Nec ergo publice, nec priuatim benedicat,nec Christi corpus aliis impertiat, nec aliquid aliud sacrum ministerium obeat, sed quod praesideat contentus aliis et Christo de- Jleat , ut sibi ignorantiae peccatum con^ donetur.

Can. 28. Illud quidem mihi visum est jidiculum vovere aliquem a carnibus

Can. 23. De iis autem qui duas «o® ' suillis abstinere. Qimmobrem dignare eos

rores uxores ducunt, vel eis, quae du&- hus fratribus nubunt, a nobis edita est epistola, cuius exemplum tuae pietati mi-^ simus i qui autem sui fratris uxorem ac- cepit, non prius admittetur, quam ab ea recesserit. Epistola, cuius exemplum a se missum dicit, est ad Diodorum in qua sic habet : Si quis affectu immunditiae cor- reptus ad illicitam duarum uxorumcom- municationem exorbitaverit , id neque coniugium esse censendum, neque talem ad ecclesiasticum coetum admittendum, priusquam a se invicem dirimantur.

Can. il^. Viduam, quae in viduarum numerum relata est, hoc est, quae ab ec- clesia in diaconatum suscepta est censuit apostolus nubentem esse despiciendam hoc est ab ecclesia expellendam, ut inter- pretatur Balsamon: viro autem viduo nul- ia est res imposita^ sed sufficit ei diga- morum poena (quae ei'at ad unura annum segregalio). Porro vidua sexaginta annos nala, sirursus cum viro habitare voluerit, boni communione non dignabitur, donec ab impuritatis perturbaiione cessaverit. Sed si ante sexa^inta annos eam in nume-

docere, ut ab ineptis votis et )}romissis abstineant; usum quidem esse indiffe- rentem permitte. Nullaenim Dei crea- tura est reiicienda, quae cum gratiarum actione accipitur. Quare votum est ridi- culum, non abstinentia necessaria.

Can. 29. Jd quoque quod est , iurare principes , quod subiectis male fasturi sint, magna medicina opus habet (id est magna curatione). Medela autem eorum est duplex; una quidem, ut ipsi docean- tur non facile iurare. Altera, ne in ma- lis iudiciis persistant etc. id est ne fa- ciant quod malum est, et male iurarunt se facturos, ut si quis iurarit, sejratris oculos effossurum, ut infra dicit, id certe facere non debet.

Can. 3o. De his qui rapiunt, canonem antiquum nonhabemus, sedpropriamsen- tentiam proferimus, ut ipsi et qui cum eis rapiunt, tribus annis sint extra ora- tiones. Quod autem violenter non Jit , nulli est poenae obnoxium, quando nec siuprum, nec furtum rem praecesserit , est autem vidua sui iuris et in eius est potestate sequi. Id cst ( inquit Balsaniou j

3tX.» OISSERTATIO

«I mutier re ipsam sua sponte Iradiderit, cum nec stuprum nec Jiirtum , hoc est clandestinui concubitus praecesserit,nul- li est crimini obnoxius, qui eam acce- pit ; simililer nulli quoque poenae est subiectus, qui viduam hoc modo recipit. Can. 3i. Quae , cum vir secessit et non apparet , antequam de eius morte certior facta sit, cum alio cohabitavit, moechatur.

Can. 32. Qui peccatum ad mortem pec- cant clerici, de gradu quidem deiiciun- tur ; a laicorum autem communione non arcentur. Non enim vindicabis bis' in idipsum. Peccatum ad morteravocat s. pa- ter, ut interpretatur Balsamon, omne peC' catumquod capitale inducit supplicium.^ Can. 33. Mulier quae in via peperit et sui foetus curam non gessit, caedis crimine teneatur.

Can. 34- AduUevio poLlutas mulieres et confitentes ob pietatem ( id est sponte, ut explicat idem interpres), vel quomodo' cumque convictas, publicare quidem pa- tres nostri prohibuerunt , . ne convictis mortem praebeamus. Eas autem stare sine communione iusserunt , donec im- pleretur Lempus poenitentiae. Adulteri stare debebant quatuor annis cum deflen- tibus, quinque cum audientibus, quatuor <;um supplicibus seu substratis, et duobus cum iis, qui consistunt absque comrau- nione. Nolueruut autem patres occulto adulterio poUutas ad isthaec quatuor loca amandari, ne inde pateret carnm crimen et a maritis occiderentur.

Can. 35. In marito, qui ab uxore re- lictus est , considerare oportet causam derelictionis, et si praeter rationem eam recessisse apparuerit, est maritus quidem dignus venia, illa vero puena. Ei autem venia,ut ecclesiae communicet, dabitur. Can.i6. Militum uxores, quae, cum ma-' riti ipsarum non appareant, nupserant ^ cidem rationi subiiciuntur , cui et quae propter maritorum peregrinationem ac absentiam,reditu non expectato, nupse- rint. Sed res nonnullam hic veniam ad- mittit , quod maior sil mortis suspicio. Et propter hoc is canon differt a can. 3i. ibi enim non agitnr de viro milite , de quo hic agitur.

Can. 37. Qui postquam aliena ei ab- latajuerit, uxorem duxit, in prima qui- dem adulterii accusabitur , in secunda vero reus non agelur. Id est punietur tan- quam adultcr propler primam quam du- .\it et deserci"e coactus fuit, quia crat a- iiena, nempe alteri iuncta; non autem pro- jter secundam quam duxit in usorcm. Id uitcm dixit propler eos, qui aduUcris in

PROLEGOMENA

poenam commissi adulterii nuptias inter-

dicebant.

Can. 38. Puellis , quae praeter patris sententiam fornicatores secutae sunt, re- conciliatis parentibus , videtur res re- medium concedere, sed non protinus ad communionem restituuntw , sed triennio punientur.

•' Can. 39. Quae vivit cum adultero , est omni modo adultera. Agit de muliere quae non est uxor eius , qui adulterium commisit; nam uxor utique cohabitare potest cum coniuge adultero.

■ Can. 4o. Quae praeter Domini sen- tentiam se viro tradidit, fornicata est; quae autem postea libero matrimonio u- sa est, nupsit. ( Id est si postea Dominus consensit vel Hberam contrahendi facul- tatem dedit, tunc matrimoniura consistit). Quare illud fornicatio, hoc raatrimonium. Eorum enim qui in alterius potestate, pa- cta conventa firmi nihil habent.

Can. 41. Quae in viduitate habet sui potestatem et viro cohabitat, ab omni ac- cusatione est libera, si nemo est qui coniugium divellat; cum dicat apostolus, si mortuus sit maritus, libera esty ut nu- bat cui velit , tantum in Domino.

Can. 1^1. Quae sine iis qui habent po- lestatem.fiunt matrimonium, suntfbrni- cationes. Nec ergo vivente patre , nec domino, ii qui conveniunt, sunt ab accu- satione liberi, donec coniugio domini an- nuerint ; tunc enim accipit firmitatem coniugium.

Can. 43. Qui mortis ictum dedit pro- ximo, est homicida, sive prior percussit, sive ultus esty ac proinde horaicidii poena puniendus.

Can. 44' Diaconissa quae una cuni graeco (id est cum homlne fideli et ba- ptizato)yb/'/n*cata est,non est ad commu- nionem admittenda ; ad oblationem au- tem septimo anno admittetur , scilicet si in castitate vilam agat: graecus autem qui postjidem rursus ad sacrilegium ac- cedit, ad vomitum revertilur. Non vero diaconissae corpus, ut consecratum, esse in usu carnali non amplius permittimus; ct ideo praedictura graecum, qui post ba- ptismum redit ad vomitura et ad mores ethnicorum, audetque coirecum diaconlss? Deo consecrata, ut reum sacrilegii punit.

Can. 45. Si quis accepto nomine chri- \Lianismi , Christum contumelia afjicit { vivcndo more ethnicorum ), nulla est illi appellationis ulilitas.

Can. 46. Quae per ignoranliam nupsit ci, qui ab uxore nd lenipus derelictus est, deinde dimissa est, ut prior (uxor)nd! il'sum revertatur, fornicala quidem cst^

PAB5 I. 1

itd per ignerantiam. A matrimonio ergo non prohihebitur , sed melius est si sic manserit.

Can. 49- Dicit esse rebaptizandos quos- dam haereticos , quamvis dicerent se esse baptizatos in Patrem et Filium et Spi- ritum sanctum. Sed in fine huius rti de- cisionem ad synodum episcoporum re- mittit. Huius canonis afferendi locus, et occasio forte erit infra lib. 2. cap. lo.

Can. 48- Quae a marito dimissa est, mea quidem sententia manere debet. Si enim Dominus dixit : Si tjuis reliquit u- xorem praeterquam ratione Jbrnicatio- nis^facit eam adulterari, ex eo quod eam aduUeram nominet, exclusit eam a so- cietate cum alio etc.

Can. 49- Stupra quae per vim inje- runtur, non sint accusationi ohnOxia. Quare, si ancillae vis allatajuerit a pro- prio domino , ea a culpa est libera. Et ideo ipsa non accusetur nec puniatur, be- ne autem Dominus.

Can. 5o, Trigamiae lex non est. Quare lege tertium matrimonium non approba- tur. Verumtamen ea ut ecclesiae inqui- namenta videmus , sed publicis conde- mnationibus non subiicimus , ut quae soluta ac projusa Jornicatione sunt ma- gis expetenda. Haec circa digamos ac tri- gamos docet s. pater in his epistolis , ex disciplina eius ecclesiae vel temporis. Lege Card. Baron. ad ann. 3i4- "• 91.

Can. 5i. Quod adversus clericos statu- tum est, canones indefinite ediderunt, unum in iis qui lapsi sunt, snpplicium decerni iubentes, a ministerio scilicet mo- tionem sive sint in gradu sive etiam in ministerio , quod non impositis manibus daiur, perseverent. Id est sive habeant or- dines maiores sive minores,utidem Balsam.

Can. 52. Quae Joetus in via nali cu- ram non gessit, si cum posset quidem servare, neglexerit, vel se ideo peccatum celare existimans vel etiam ornnino bel- luina et inhumana cogitatione impulsa ( id cst si id fecerit vel ex negligentia vel ad factum celandum vel ex quadam feri- tate ), tanquam propter homicidium iudi- cetur. Sin autem eum concinnare et com- ponere non potuit et propter solitudi- nem rerumque necessariarum inopiam foelus interiit, matri ignoscendum est. Dc hac eadem re agitur can. 33. Sed hic fusius, addito casii eiiis matris, cui foe- tus perit inculpate.

Can, 53. Vidua ancillajorte non mul- liiin lapsa est, quae suh raptus simu- lalione , secundum matrimonium eligit. Quamobrem eam de illo accusare non o- rwrtet : neque enim simulaf.io iudicatur,

•STOBICA isnt

sed iioluntas ( id ett non debet institur iudicium de simulatione ipsa, quae non est ingens culpa, sed de voluntate. Volun- tas autem ipsius alia non fuit, ut credi debet, quam coutrahendi iterum matri- inonium, quod, quia contrahere impedie- batur forte a primi coniugii cognatis, in- quit faic Balsamon, recurrit ad eam simu- lationem). Clarum est autem quod illam manet poena digamiae, si videlicet con- trahere matrimonium aliunde non poterat.

Can. 54. De involuntariis caedibus scio me ante hoc tempus scripsisse pro vi- rihus (scilicet can. 8. desumpto ex eius ep. 1, ad Amphilochium, n. 6. nam re- liqui canones post can. 16. usque ad 5o. sunt in ep. 2.) et nihil ultra illa pos- sum docere. Est autem tuae prudentiae pro circumstantiae proprietate poenas intendere vel remittere.

Can. 55. Qui se latronibus adversus obiiciunt (eos vel invadendo vel ut noxios ob communiorem utilitatem interficiendo) si sint quidem extra ecclesiam , a boni. communione arcentur: sisint autemcle- rici, a gradu deponuntur. Quicumque e- nim inquit, gladiumaccepit,gladioperibit.

Can. 56. Qui sua sponte interjecit et postea poenitentia ductus est, viginti an- nis sacramento non communicabit. Vi- ginti autem anni sic in eo dispensabun- tur. Debet quatuor annis dejlere stans extrajores templi et fideles ingredientes rogans ut pro eo precentur, suam iniqui- tatem pronuncians, id est faciens publi- cam sui delicti confessionem. Fost qua- tuor autem annos inter auditores recipie- iur et quinqueannis cum ipsis egredietur (id est templo exibit, dum illi abire voce diaconi iubentur). Septem autem annis cum iis qui in substratione orant, egre- dietur fid est, cum cathecumenis com- petentes ab eodem exire iubentur, ipsi et- iam exibunt). In quatuor annis solum stabit cum Jidelibus , sed non erit obla- tionis particeps: iis autem expletis erit sacramentorum particeps.

Can. 57. Qui non voluntarie interfc cit, undecim annis sacramentis non com- municabit. Undecim autem anni sic in eo dispensabuntur. Duos quidem annos dejlebit: tres autem annos inter audito- res perseverabit, in quatuor substratus et anno solum consistet et deinceps ail sacra admittetur.

Can. 58. Qui adulteravit, in quindecirn annis sacramenlis non communicahit. In his autem quindecim annis sic quoqut dispensabitur. Quatuor annis eritdejlens, quiiique audiens, quatuor substratus, in duobus consistens sine communione.

XXIV

«.coliHTATlO

Can. Sg. Fornicator septem annis^san- ctis non communicabit , duobus dejlens et duobus audiens et duobus substratus, uno solo consistens, octavo autem ad com- munionem admittetur. Hic Balsam. (quod monui in cler. rom. ) ita subdit: Etiamsi quae praesenlibus duobus canonibus de- creta sunt, quod ad dictionem attinet , clarissima, sed tamen quod ad praxim attinet, sunt omnino difficillima. Nemo enim ea , quae illic continetur , ratione curatur , et nisi esset inenarrabilis cle- mentis Dei misericordia, omnis caro per- iisset. Quod si adulteria et fornicationes non curabantur poenitentia canonica, ]tu- tasne fuisse reliqua canonica tot annorum poenitentia curata?

Can. 60. Quae virginitatem professa a voto suo ac projessione lapsa est, pec- cati adulterii tempus in suae vitae di- spensalione complebit ( id est tamdiu, et eodem modo punietur ut adultera ). Idem et in iis qui vitam monasticam prqfiten- lur et labuntur.

Can. 61. Qui furatus est, si ex se qui- dem poenitentia motus seipsum accusa- verit anno a sola sacramentorum com- muiuone arcebilur. Sin autem convictus juerit, duobus annis tempus illi ad sub- strationem et consistentiam dividetur el tunc communione dignus habeatur. Hic ita subdit Balsamon. Tu autem ( o lector ) opta ne praesens canon secundumjuris definitionem intelligatur, quae dicit,J'ur est qui praeter domini voluntatem alic- na contrectat, sciens eum molestia ajfi- cere. NuUus enimjere eorum, qui in vi- ta versantur sacramentis , ut mihi vi- detur, communicabit, si hoc datum Jue- rit (nimirum omnes erunt in ordinem poenitentium redigendi). Nam monaste- riorum quoque ministri etiamsi sint re- ligiosissimi, praeter suorum praejecio- rum sententiam aliquid sibi modicum ad vitam susteniandam privatim accipiunt et ad alios transjerunt (quae modica si- mul iuncta quid magnum faciunt) etjitii a parentibus subripiunt. Mitto servorum nequitias et clandestinas subreptiones eo- rum, quae ad dominos suos pertinent. I- gitur nec huius canonis observantia vi- gebat, nec eam unquam viguisse dicit aut innuit idem interpres , qui id malura non refert in vitium sui temporis.

Can. 62. Qui suam in maribus turpi- tudinem ostendit, ei tempus dispensabi- tur illius qui adulterii scelus admisit , id est masculorum concubitores punian- lur * ut adultcri, quindecim annorura poc- nitcntia

Can. vJi. Qui '« brutorum concubilu

PROLEGOMENA

suam impietalem prqfitetur, eandem ra- tionem confitens observat, id est eadem poena plectetur, postquam ( inquit Balsa- mon ) a malo dejecerit et conjessusjue- rit. Sed verior interpretatio coUecta ex can, 56. et aliis videtur haec esse, de- bere hunc subire praedictaro poenitentiam in locis praescripkis et faciendo publicanr confessionem , qua vel confiteretur deli--- ctum in specie vel saltem diceret, se foe- dissime peccasse vel esse horainum ne« quissimum quae confessio facienda erat tempore fletus, ut dicitur eo canon, 56. et innuitur can. seq. quo eadem poeua infligitur. Et can. ^3.

Can. 64. Periurus undecim annis non erit communionis particeps, duobus an- nis dejlens, tribus audiens, quatuor sub- stratus , anno solum consistens et tunc communione dignus habebitur.

Can. 65. Qui praestigias vel venefi- cum fatetur,is homicidae tempore con~ Jitebitur, ita dispensatis ut qui in uno- quoque peccato se ipsum conuicit; id est homicidae poena plectetur ac proinde tan- tum deflebit extra fores templi confitens peccatum suum , audiat , substernetur et consistet, quamdiu debet homicida, nec maiori poena punietur, quia se ipsum con- vincit sponte confitens unumquodque pec- catum seu alterutruraexhis duobus peccatis.

Can. 66. Qui sepulcra ejfiodit , unde- cim annis carebit communione , duobus dejlens, tribus audiens, quatuor substra- tus, uno consistens, et tunc admittendus.

Can. 67. Cum sorore coitus homici- dae tempore punietur.

Can. 68. Prohibitae cognationis m ma- trimonio coniunctio, si deprehensafue- rit, ut quae in hominum peccatis Jacla est , subibit adulierorum poena. Id est matrimonia inita contra leges inter co- gnatos, utpote coatracta cura peccato, pu- niantur taraquam adulteria.

Can. 69. Lector si cum sua sponsa ante matrimoniutn commercium habue- rit, postquam anno cessaverit, ad legen- dum recipietur , manens, non ulterius promovendus ( id est punietur annua su- spensione a suo officio, neque provehetur postea ad altiorem ordinem); quod si abs- que desponsatione furtim coierit, cessa- bit a ministerio. Idem et minister. Id est si vero coierit cura ea, quae non est siki desponsata , cessabit a suo officio in per- petuum ac proinde deponetur. Eadera poe- na punietur, si id fecerit minister, id est, inquit Balsamon, hypodiaconus; Non e- nim permittilur hypodiacono , sicut ei lectori, post ordinationem desponsatam habere mulierem ; ct matrimonium con-

PAUS I. IliSTORICA

XXV

trah&re. HypbJiaconns autem est is qiiem diciiuus subdiaconum.

Can. 70. Diaconus qui pollutus est in lahris (foeda oscula corpori foeraineo im- primens), et se eo usque peccasse con- jfessus est, a ministerio prohibebitur (non tamen in perpetuum, sed ad tempus ) : ut autem sit sacramentorum cum diaconis particeps , dignus habebitur; id ipsum autem presbyter quoque. Si quid autem amplius peccasse quis deprehensus fue- rit, in quocumque sit gradu, deponetur. Id est si usque ad coitura progressus fuerit, cessabit in perpetuum a suo ministerio. -.

Can. 71. Qui uniuscuiusque praedi- ctorum peccatorum Jiiit conscius et non conjessus, sed convictus est tanto tempo- re, quanto malorum effector punitus est, ipse quoque punielur. Conscium autem alicuius peccati, dicit Balsamon, esse hic eum qui opem et auxilium tulit vel do- lose consuluit vel eum qui scit et potest prohibere nec prohibuit.

Can. 72. Qui se vatibus vel huius- modi aliis tradit, ipse quoque homici- darum tempore punietur. Vult hic pu- niri ut homicidas, eos qui ut futura sciant,' consulunt vates, nempe ut interpretatur Balsamon, eos qui non simplices incanta- tioues faciunt, sed ut futura scire et re- nunciare possint , invocant daemones ac Deum negant.

Can. 73. Qui Christum negavit et sa- lutis mysterium transgressus est, eum toto viiae suae tempore dejlere et con- fiteri convenit in tempore quo e vita ex- cedit, sacramento dignum habitum,pro- pter fidem divinae clementiae. Ut hunc canonem cum antiquioribus conciliet Bal- samon in eius interpretatione haec hahet : Cum autem ancyrana synodus et sa- crosanctus martyr Petrus extremo ex- communicationis supplicio (nempe usque ad mortem ) neminem subiiciant et prae- senti canoni veluti adversentur , dic , quod patres statuerunt poenas suis tem- poribus con\>enie.ntes. Postea dicit dehuis- se terapore persecutionum mitius puniri apostatas, quam tempore Basilii, quo illae desierant.

Can. 74' Sin autem unusquisque eo- rum qui in praedictis peccatisjuere, con- Jessus bonus evaserit et is cui a Dei be- nignitate ligandi et solvendi credita est potestas,Jiat clementior,videns summam eius qui peccavit confessionem , ad di- minuendum poenarum tempus non erit dignus damnatione , cum historia scri- pturarum significet, quod quicum maiori labore conjitentur , Dei misericordiam celeriter apprehendebant.

; Dicit hic Balsamon , isto canone tribui potestatem regionis pontifici temperandi poenas canonicas pro contritione poeni-» tentis. Notatque discrimen, quod est inter iudices qui pronunciant corporales pu- nitiones adversus eos qui sunt crimini- bus obnoxii et episcopos qui decernunt poenas ecclesiasticas adversus eos qui animae peccata confitentur. Illi enim (in- quit) poenas a lege constitutas, nec pos- sunt augere nec minuere sine iussu im- peratoris. Hi vero nostrorum peccato- rum opera suscipientes , tanquam Deo pro nobis rationem reddituri, pro suo ar- bitratu poenas et augent et minuunt, et ideo in eorum est potestate non solum poenarum tempora minuere , sed etiant poenat commutare, etc. Ut autem intel- ligeremus, hanc poenae diminulionem vel mutationem debere fieri prudenter, refert, uti, cum quidam railes in voluntariae cae- dis crimen incidisset et a quodam Anti- stite post valde modicum tempus datis scri- ptis absolutus esset, id aegre tulit impera- tor voluitque rem expendi synodahter : synodus autem, rainime admittens excu- sationem episcopi qui pro se hunc Basilii canonem, aliosque similes afFerebat, miti- tem quidem canonicarum poenarum rur- sus compedibus subiecit: antistitem au- tem ad aliquantum temporis ab officii as ministerii suspensione punivit , dicens , quod antistitibus quidem iicet poenas ca- nonicas augere et diminuere : aranea- rum autem filis ligare quae debent tri- bus rudentibus alligari, non concessum est. Dicitur autem quod propter illius mi- litis causam edidit potens et sanclus no- ster imperator de voluntariis homicidiis novellam, quam etiam lege retro sitam; nempe in explicatione can. 8. ubi eam re- citat. Ad intelligenda autem et confirman- da quae dicam lib. 3. non utile tantum , sed necessarium est ut eam audias aut sal- tem eius partes aliquas. Igitur in loco ci- tato ita praedictus interpres.

Quia autem de voluntariis homicidiis, mense aprili indict. i!\. a potentissimo et sancto imperatore nostro domino Em- manuele Comneno novella edita est, eam mandamemoriaequaesichabetpostprooe- mium sic tractans. lubet ergo omnibus qui sunt in regionibus, iudicibus et mi- litaribus quae sunt in eis copiis et ea- rum ducibus, ubi fuerit caedes volunta- ria et tale quidpiam ausus fiierit aliquiSf ut omnes statim excitentur ad apprehen- dendum homicidam et eum vinctum mit- tant ad imperatoriam circumspectatio- nem etc. ut ipse in custodiam puhlicam inifoducatur , et tam in coroare quam

XXVI DISSEBTATIO

in bonis secundim legum et novellarum constitutionum potestatem puniatur et alia supplicia subeat : scientibus in his omnibus quod si probatum Juerit , po- tuisse quempicm homicidam apprehen- dere et non fecerit, eum non secus con- demnandum, quam si imperio insidiatus fuerit. Sin autem latueritjortasse quis- piam et ad sanctissimam Dei magnam ecclesiam conjiigeritf postquam poenae ecclesiasticae adversus eum processerint, ex legali observatione , eo quidem prae- sente qui reginae urbium imperium ob- tinet, ab eo mittetur in regionem quam censuerit, ut totum vitae suae tempus il- lic transigat etc. Sin autem non solum •voluntarie , sed etiam praemeditalo, ca- ptoque consilio caedemperpetraverit, non cogetur ex praedicta regia constitutione tonderi. Si enim eum qui sua sponte ad tonsuram accedit, non eo ipso statim ad- mittit canonica subtilitas , sed ei suffi' ciente tempore attributo eiusque mente examinata etc. quomodo nonjuerit a ra-' tione alienum et a legibus spiritualibus dissidena aliquem necessario tondere , eumque homicidam quem Deus eo usque reliquit ut etiam manus fraterno san» guine pollueret ? Timendum est enim ne invitus vitam angelicam ingressus , ea- que vix suscepto venerando habitu in ludibrium utatur etc. Loco ergo tonsu- rae statuit mea imperialis maiestas , ut qui voluntariam caedem capto consilio perpetraverit, in custodia toto vitae suae tempore degat etc. Quia autem plures homicidae, qui caedem meditato, et con- silio capto perpetrant, ad sanctissimam Dei ecclesiam posiea accedentes , non ut facta est a se, sed ut ad suam facit uti- litatem, caedem confitentur, iubet mea imperialis sublimitas , ut sanctissimus huius temporis patriarcha ad regionis antistitem et qui ei subest clerum, quin etiam adregionis iudicemcum poenascri- bat, et quemadmodum factam esse cae- dem ex illius rescripto intellexerit , ita eam quoque persequatur,et non eum qui capto consilio caedem facit, propterfal- sam suam confessionem ad easdem poe- nas et eadem supplicia admittat, ad quae qui fortuito et improviso in tale aliquod crimen incidit etc. Omnino autem curae erit iis qui siint in sanctissima magna ecclesia illorum iudicibus, iit cum conve- niente canonica severitate crimina cae- dis puniant et tempora non temere con- trahant, ne plusquam par sit,in iis quae non decet, se lenes et clementes praestent. Imperialis autem meae constitutionis e- rempla ab iis ijui praeswil iudiciis, de-

PROI.EGOSIEJI/» scripta, missa ad ecclesiat quae sunt in regione, ibi reponentur, ut eorum quae sunt constituta, omnes scientiam habeant, utfaciant, quemadmodum eis comprehen- ditur. Quod si is qui capto consiLio cae- dem Jecit, tonsuram sua sponte elegerit, non absque probatione inf.er monachos cooptabitur, sed siifficienti tempore accu- ratissime et diligentissime, ex canonicis constitutionibus cxaminatus et probalus in monasterio vel invitus toto tempore manere cogetur, nec ei unquam exire permittetur. Monasterium autem erit o- mnino in illa provincia et non in ea ter- raqfiae mortui sanguinem dehiscens male suscepit.

, Ex hac constitutione habes, uti olira ho« raicidae , qui recurrebant ad ecclesiam et acceptura ab episcopo scriptum absolutio- nis testimonium proferebant, fori saecu- laris poenas declinabant, et ideo praedi- ctum militem fuisse datis scriptis ab e- piscopo absolutum.

Habes secundo, ex iustissima causa non debuisse huiusmodi poenitentes facile ab- solvi et brevi poeniteotia, gravissimis sae- cularis fori poenis liberari, ac proinde noa abs re fuisse praedicti antistitis nimium clementis iudicium damnatum et refor- matum. Habes tandem, id exemplum non recte afferri ad comprobandam fori interni et arcani severitatem , in quo poenitentes absoluti non evadunt onera etpoenasiu- dicii saecularis. Huiusmodi autem sunt fe- re omnia quae modo ab aliquibus affe- runtur in suae forte non satis probatae auk probandae severitatispatrocinium. Sed prosequamur magni Basilii canones.

Can. 75. Qui cum propimjua ex pa- tre vel matre vel sorore poUutus est, in domum orationis ne permittatur acce- dere donec ab iniqua vel nefaria actio- ne desistat. Postquam autem in horrendi peccati sensum et animadversionem ve- nerit, Iriennio dejleat stans prope fores domus oratoriae et rogans populum in- gredientem ad orationem, ut unusquis- que pro ipso misericorditer ad Dominum intensas fundat preces. Postea autem a- lio triennio ad solam auditionem admit- tatur, et scripturam ac doctrinam au- diens eiiciatur , et nec oratione dignus habeatur. Deinde si quidem illam cum lacrymis exquisivit et Domino cum cor- dis contritione et valida humiliatione supplex procidit, detur ei substratio in aliis tribus annis , et sic postquam poe- nitentiae fructus dignos ostenderit, de- cimo anno in fidelium aratione suscipia- tur sine oblatione , et cum duobus annis una cum fdelibus ad orationem substi-

PARS I. Hi&TOUlCA

terit, sic deinceps dignus habeatur boni communione.

Can. 76. Idem est decrelum in eosquo- que qui suas nurus accipiunt. Hic notat interpres quodiis quidesistunt, non iis qui perseverant in peccato,danturpoeniten- tiae canonicae, quod ego monui c, 1. n. 7. Can. 77. Qui mulierem quidem sibi le- i^itime copulatam dimittit, secundum Do- mini sententiam adulterii iudicio subiici- tur et a patribus nostris canonice sta- tutum est, ut ii anno dejleant, biennio audiant, triennio substernantur , septimo cumfidelibus consistant, et ita oblatione digni habeantur , si cum lacrymis poe- nitentiam figerint. Hic interpres non abs re haei-et. Wam canone 58. punit adulte- rum pocnitentia quindecim annorum, hic autem eum qui legitimam dimisit uxorem et aliam ducit, sola septenni poenitentia castigat. Qua enim ista ratione cohaerent? Solvit quaestionem dicens. Primum cano- nem esse s. patris, secundum autem af- fe^;ri ab eodem ut canonem patrum prio- rum, ut eum sciamus, non autem ut sequa- mur, ac pi'oinde mane*^ firmum quod ipse eo canone 58. statui

Similis quaestio agitari potest circa ca- nonem 38. et 3g. nam in primo fornica- toribus quadriennium poenitentiae impo- nitur, in altero vero iisdem imponitur se- ptennis poenitentia, quam quidem eodem modo quo praecedentem solvit Balsa- mon dicens, in uno BasiUum ipsum ta- xare poenitentiam, in altero vero recitare taxatam a patribus. Sed haec interpreta- tio difBcultate non caret, ut legenti u- trosque hos canones eosque simul confe- renti constabit, utque expendi in cler. rom. lib. \. disp. 9. num. 17. Ea forte melior responsio sit, tempora poenitentiae posse aliter et aUter deteiminari, ut non solum diverse, sed eodem tempore fuere a diver- sis ecclesiis determinata: nisi dicendum sit incuria amanuensium ahquid esse in scri- bendo et rescribendo hos canones omis- sum, quo omnis eorumdiscordiatolleretur. Can. 78. Eadem autem forma obser- vetur et in iis qui duas sorores in ma- trimonio accipiunt , etsi diversis tempo- ribus , ac proinde etiam hi septenni poe- nitentia curentur.

Can, 79. li autem qui in suas nover- cas insaniunt , sunt eidem canoni obno- xii cuietiiqui in suas sorores insaniunt. Can. 80. Patres polygamiam silentio yraetermisere ; ut belLuinam et penitus ab hominum genere alienam. Nobis au- tem probatur eam maius essejornicatio- ne peccatum, et ideo consentaneum est, u/. ii canonibus subiiciantur^ ut scilicet,

postquam annojleverint et tribus substrati faerinty sic suscipiantur. Hic itcrum no- dus: nam si maius est fornicatione pec- catum, cur solis quatuor annis castigatur, fornicatio autem septem annis? Id auget suspicionem erroris in nuraero annorum ab exscribentibus commissi.

Can. 81. Qui in barbarorum incursio- ne fidem in Christum violarunt, factis sacramentis gentilibus et quibusdam ne- fariis, quae idolis magicis oblata sunt, ab eis gustatis, ii secundum leges a palribus iam editas, et canones dispensentur. Qui enim gravem necessitatem ex tormentis sustinuerunt, et nonferentes labores ad negationem tracti sunt, tribus annis sint non recipiendi (deflentes extra ecclesiam), et in duobus audiant, et cum tribus an- nis substrati fuerint , sic ad communio' nem admittantur, Qui autem sine magna necessitate Jidem in Christum prodide- runt et daemoniorum mensam attige- runt et graeca sacramenta iurarunt, tri- bus quidem annis eiiciantur (id est noa admittantur intra ecclesiara ), duobus au- diant: postquam autem in substratione tribus annis oraverint et in aliis tribus fidelibus ad orationem se substraverint, sic admittantur ad honi communionem. Is canon videtur contrarius canoni 78. in quo eos qui Christum negant , ad perpe- tuam poenitentiam et fletum s. pater da- mnavit. Sed forte ibi loquitur de iis qui expresse negarunt Christum, inque sua a- postasia, effecti tamquam ethnici , persti- terunt; hic autem de iis qui barbaris eas rcgiones incurrentibus, actum aUquem pa- ganicura et superstitiosum ex aliquo metu exercuerunt et postea statim resipuerunt. Can. 82. De iis etiam qui peierarunt , si vi quidem et necessitate iuramenta transgressi sunt, levioribus poenis subii- ciuntur, ut post sex annos possint su- scipi. Qui autem sine necessitate suan fdem prodiderunt, cum duobus annis de- fleverint et duobus annis audiverint et in quinto in substratione fuerint et in duobus aliis sine oblatione in orationis communionem suscepti extiterint, ita taU' dem, condigna scilicet poenitentia osten- sa, in corporis Christi communionem re- cipientur. At periuros solum post deci- mum poenitentiae annum ad boni com- munionem admitti voluit can. 64.; cur er- go mitius hic eosdem punit? Forte hic agit de periuris qui sponte confitentur, ibi vero de iis qui ex aUorum accusatione fuere periurii condemnati, ut interpretatur Bals. Can. 83. Qui vaticinantur et gentium consnetudinem sequuntur et aliquos in aedes suas inlroducunt ad venefciorum

XXVItl

DISSKnTATIO

inventionem et eorum expurgationem , cadant incanonem aexennii, etpostquam anno dejleverint et anno audierint, in tribus annis substrati et anno cum jide- libus consistentes sic admittanlur. At se- verior in praestigiatores, veneficos, eosque qui vates consulunt, est censura canonis 65. et canonis ^a. quibus tamquam ho- micidae puniuntar, poena videlicet anno- rum viginti. Interpres putat eo duplici canone puniri eos qui ita illa faciunt, ut fidem negent ; hic autem qui es errore aliquo, non abnegata fide, vaticiniis et ve- neficiis dant operam. At cur id nec innuit quidem s. pater, immo innuit oppositum , cum in hoc posteriori canone agat de pro> fitentibus hanc artem, aliosque in errorem inducentibus , in illis autem prioribus de iis qui tantum confitentur se praestigias et veneficium fecisse aut tradidisse se va- tibus, ut futura praediscerent; quod certe minus est quam illud primum. Cur de- mum s. pater hos canones sic in speciem contrarios,sic indistinctos misit ad Am- philochium? Forte quaestio ipsa ac du- bium quod Amphilochius proposuerat , declarabat responsionem ipsam, quam 6a- silius canone tradebat. Nescio an probabi- iis sit ea suspicio, non omnes cancmes esse Basilii, sed basilianis additosnon basilianos.

Can. 84« Haee autem omnia scribi- mus, ut poenitentiae eorum qui delique- re Jructus probetur. Non enim hoc o- mnino tempore iudicamus ^ sed modum poenitentiae attendimus ( id est non satis est nobis quod qui ad nos curandi veniunt, statuto tempore maneant in locis poeni- tentium, sed inspicimus, an praebeant si- gna verae poenitentiae ). Quod si aliqui a propriis moribus nonfacile avellantur et carnis voluptatibus potius quam Deo servire voluerint vitamque ex evangelio institutam non admittant, nulla est nobts cum illis communis ratio. Nos enim in inobediente et contradicente populo au- dire docti sumus, servans serva animam tuam : Id est ex sacra scriptura, qua red- arguitur populud hcbraeus inobediens et contradicens, audimus et docemur ut ser- vemus animas nostras, nec eam, conni- ventes aliorum peccatis, amittamus.

Cfl/i. 85. et ult. Ne itaque cum eis per- ire eligamus,sed grave iudicium formi- dantes et terribilem Dei retributionis diem prae oculis habentes, ne velimus una cum alienis peccatis perire etc. Sed et noctu et interdiu et publice et pri- fatim ipsis testificari debemus, ciim eo- vum autem improbilatibus abire nolumus, Kos qiiidemlucrifacere optantcs, etamali hqHeo cripere. Sin autca hot non possw

PSOLESOMENA

mtUyStudeamus noslras animasab aeter^^ na eondemnatione servare.

Hi sunt canones poenitentiales attributi magno Basilio ; quorum tamen aliqui, ut audisti, non continent poenitentias, quibus delicta curentur, sed admonitionem ah- quam ad id pertinentem vel doctrinam morum qualem forte nulli alii antiqui ca- nones magis distincte exhibent. Nunc af- feram Gregorii Nysseni canones

g. S. Canones s. Gregorti Nysseni. ■

Gontinentur hi in ea, quam s. antiste» scripsit ad Letoium Melitinae episcopum , epistola, a qua proinde eos excerpam et numeris distinguam.

f Can. I. Si quis fidem in Christum ne- gavit vel ad iudaismum vel idolorum cultum, manichaeismum vel aliquod a~ liud impietatis genus descivisse visus sii, qui voluntarie quidem ad id malum se contulity deinde seipsum condemnavit, totum tempus vitae suae habet poeniten- tiae tempus. Numquam enim, si mystica peragatur oratio, Deum una cum populo adorare dignus censebitur, sed seorsum precabitur; a sacramentornmautemcom- munione omnino erit alienus, in kora aw tem sui e vita excessus sacrc.menti com- munionis erit particeps. Sin autem con- tigerit, ut is praeter spem convalescat et vivat, in eodem rursus vivet iudicio , mysticorum sacramentorum usque ad vi- tae exitum expers.

i»- Can. a. Qui autem tormentis et gra- vibus suppticiis excrueiati {la^si sunt), ii praestituto tempore punientur, sanctis patribus sic in eos clementia usis, tam- quam non lapsa sit anima, sed corporalis imbecillitas tormentisnon restiterit. Qua- re mensura eorum qui Jornicatione pec- carunt,et transgressio extorta vidolo- reque , in conversione eodem spatio di- mensa est. Id est praedicti , qui vi tor- mentorum victi transgressi sunt, punien- tur , ut puniuntilr fornicarii, nempe poe- nitentia novem annorum, ut infra dicetur,

! Can. 3. Qui autem ad praestigiatores vel vates abierunt vel eos qui per dae- mones se piacula quaedam et aversiones (nempe expulsationes malorum) opera- turos pollicentur , ii exacle interrogan- tur et examinantur utrun infde in Chri- stum permanentes, a necessitate aliqua ad illud peccatum impulsi sint, cum af- jlictio aliqua vel intolerabiUs iiictura hunc ilU animum indidisset, an omnino neglecto quod a nobis creditum est te- stimonio (Fidei), ad daemonum societa- tem se contulerunt. Si enim ad fidem in- firmandam, et quod Deum esse non crc

PAHS I.

derent, qui a christianis crediiur et a- doratur, illud /ecerunt , erunt scilicet transgressorum iudicio obnoxii; nempe curandi ut ii,de quibus can. i. V Can. 4* Sin autern intolerabilis neces- sitas aliqua , pusillo et abiecto eorum a- nimo superato, eo deduxit Jalsa aliqua spe deceptos, similiter erit et in ipsos cle- mentia, instar eorum quitormentis in tem- pore confessionis resistere non potuerunt.

Can. 5. Postquam fuse disseruit de ma- litia fornicationis , docuitque in ea conti- neri etiam iniuriam aliquam late sumptam, quia tamen in ea non est iniuria stricte talis ut in adulterio, nec tanta inordinatio ut in aliis nefariis actibus luxuriae, ita subdit: Sed quia eorum,qui infornica- tione polluti sunt, iniuria aliqua ( nempe propria et stricta ) cum hoc peecato non est commissa, propterea duplum conver- sionis tempus iis praescriptum est, qui in adulterio inquinati sunt, et in aliis item vetitis malis, animalium initu et rabie in masculos : in iis enim peccatum dupli- catur. Unum quidem in illicita et ne- faria vvluptate. AUerum autem, quod in iniuria quae Jit alteri, consistit. 'p' Can. 6. Est autem quaedam differen- tia in ratione poenitentiae in iis qui in' huiusmodi voluptatibus peccarunt. Qui enim ex se ipso ad sua manijestanda pec- cata impulsus est , eo quod sua sponte occultorum accusator esse voluerit, ut qui iam morbo medicinam adhibere coe- perit, et signum mutationis in idquod est melius ostenderit^ in mitioribus poenis versatur. Qui autem in malo deprehen- sus est, vel propter aliquam su^picionem vel accusationem non spontaneam con- victus est, longius illi conversionis tempus datur, ut ipse perjecte purgatus sic ad sa- cramentorum communionem admittatur.

Can. j. Qui in Jornicatione polluti sunt, in tribus quidem annis ab oratione ( et ab ecclesia ) omnino expellantur : in tribus autem solius orationis participes : in tribus autem aliis cum iis, qui in con- versione substernuntur , precentur , et tunc sint sacramentorum participes.

Can. 8. In iis autem qui diligentia in conversione usi Juerint et vita ostende- rint se esse emendatos, potest is quiprae- est pro ecclesiasticae oeconomiae utili- tate tempus auditionis contrahere et ce- lerius ad conversionent deducere; etrur- sus hoc quoque tempus contrahere et ce- lerius communionem reddere, prout sua probatione eius qui curatur, statum es' se iudicabit. Quemadmodum enim porcis margnritas proiicere est vetitum ; ita et pretiosa marc^arita privare eum Qui iam

HISTORICA XXIX

per alienationcm a vitio tt purgationem homo Jactus est, absurdum est. i Can. g. Quae autem in adulterio et in reliquis immunditiae generibus ( nempe bestialitate et sodomia , de quibus supra ) fit iniquitas, ut dictum est, eodem iudi- ciopunietur, quojornicationis scelus, sed tempore duplicabitur. In eo autem qui curatur, affectioetstatus considerabitur, ut dictum est de Jornicario, ut vel citius vel tardius sit boni particeps. ' Inde descendit ad peccata quae fiunt ex ira, et docet, quod quamvis scriptura non solum vulnera et caedes prohibeat, sed etiam omne convicium vel maledictum , tamen patres solis caedibus poenas statue- runt, quas aflfert post divisionem homicidii voluntarii et involuntarii.

Can. lo, Igitur in curatione volun- tarii homicidii ter novem sunt anni, no- venario annorum numero in unoquoque gradu praefinito ( nam quartum gradum in distributione temporis s. pater omit- tit ) ut in perjecta quidem segregalione novem annorum tempore versetur poe- nitens ab ecclesia prohibitus ( en primus gradus fletus), totidem autem annos in auditione permaneat, sola doctorum et scripturarum auditione dignus habitus ( en secundus gradus auditionis ), in tertio autem novenario cum substratis in con- versione orans (en tertius gradus substra- tionis) ut perveniat ad communionem sa- cramenti.

Can. II. In eodem erit idom observan- dum ab eo qui ecclesiam administrat, et pro ratione conversionis illi quoque poe- nae tempus minuatur, ut pro nouem an- nis in unoquoque gradu vel sex vel se- ptem anni solum Jiant , si poenitentiae magnitudo tempus vincat et superet cor- rectionis studio eos qui in longo tempore praestituto susceptas a se maculas segni- ter eluunt. Igitur ex hoc s. doctore ho- micidia voluntaria viginti septem annorum poenitentia castigari debuerunt aut anno- rum circiter viginti , si magnus esset fer- vor poenitentis. Homicidia autem volun- taria non solum ea esse dicit supra , quae fiunt ex meditatione animi , sed etiam ea quae committuntur in rixa. Post haec de- scendit ad curationem homicidii involun- tarii, quod dicit illud esse, quod casu com- mittitur ab eo qui alicui alteri rei stu- dium applicat.

Can. 12. Involuntarium autem venia quidem dignum, sed non laudabile iudi- catum est. Hoc autem dixi, ut constet , quod etiamsi quis involuntarie Juerit in scelere homicidii, eum tanquam iam in profanum piaculum redditum a sacer-

XXX DISSERTATIO

dotali gvalla eiiciendum pronunciavit ca- non. Haec est poena homicidii etiam in- voluntarii nempe irregularitas, poeniteutia autem est eadem, ac fornicarii, nempe no- vem annorum; sic enim subdit:

Can, i3. Quantum autem est expiatio- nis tempus ob simplicem fornicationem , tantum etiam recte habere existimatum est in iis f qui caedem involuntariamje- cissent, scilicet in iis quoque poenitentis voluntate examinata , ut sitjide quidem digna conversio, non servetur annorum numerus , sed temporis prolixitate rese- cata ad ecclesiae restitutionem , et boni participationem compendio deducatur.

Can. 14. Si quis autem tempore non expleto a canonibus praestituto vita ex- cedat, iubetpatrum clementia, ut effectus sacramentorum particeps Jiat , nec via- tico vacuus ad extremfam illam etlon- gam peregrinationem mittatur. Sin au- tem postquam sacramenti particeps fa- ctus fuerit rursus ad vitam reversus sil (id est periculum evadat et convalescat) , statutum tempus expectet in illo gradu existensy in quo erat ante communionem illi ex necessitate datam.

Postea descendit ad cuianda peccata a- varitiae ; quibus medendis nuUum poeni- tentialem canonem conditum a patribus fuisse miratur, cum ea sit ex apostolo ad Ephes. 5. quaedam idololatria. Ipse autem ex poenitentia aliorum delictorum , et ex scriptura docet, qua sint haec peccata ra- tione curanda.

Can. i5. Dividitur furtum in latroci- nium seu depraedationem et in muro- rum ( et sepulchrorum ut antea dicit ) ef- fossionem. Jdem autem utriusque est in- stitutum,videlicet aliena auferre : in a- nimo autem ipsorum magna est inter se differentia. Latro enim etiam homici- dium, ad id quodstudet assequi, assumit, ad id paratus et armis et copiis el op- portunitate loci; ideoque is homicidarum iudicio subiiciatur f si per poenitentiam ad Dei ecclesiam reversus fuerit. Igitur huiusmodi latronibus paratis committere homicidium voluit is sanctus pater viginti septera annorum poenitentiam in eos tres gradus, fletus, auditionis et substrationis divisam imponi.

Can. 16. Qui autem latenti ablatione sibi alienum usurpat, deinde per enun- ciationem peccatum suum sacerdoti ape- ruerit, vitii studio in contrarium muta- to, aegritudinem curabit, videlicet lar- giendo quae habet pauperibus , ut dum quae habet profundit, se ab avaritiae morbo liberum apertc ostendat.

Can, 17. Sin autem nihil aliud prae-

PROLEGOMENA

terquam solum corpus habeat, iubet a- postolusper laborem corporalem eimorba mederi, sic dicens : qui furatur non am- plius furetur, sed potius laboret bonum operans, iit possit ei largiri, qui indiget. Can. 18. Sepulchrorum ejffbssio ipsa quoque dividitur in id quod veniam me- reiur, et id quod non meretur. Si ehim mortuorum parcens religioni et tectum corpus intactum relinquens , ut nec soli ostendatur turpitudo corporis, lapidibus aliquot ex iis qui ante sepulchrum proie- cti sunt, ad aliquod opus construendum usus est, ne hoc quidem est laudabile , sed ut esset dignum venia, ejfecit consue- tudo, quando ad aliquid melius et rei- publicae utilius materia traducta sitj sed carnis in terram redactae pulverem per- scrutari et ossa movere spe lucrandi a- liquem ex dejossis ornatum, id eodem iu- dicio condemnatum est,quo simplexjbr- nicatio; quemadmodum supradictum est, considerante scilicet oeconomo , seu di- spensatore et aestimante ex ipsa vita eius qui curandus est, quae medicina sit a- dhibenda, ut spatium a canonibus prae- stitutum possit contrahere.

Can. 19. Sacrilegium autettt (quo au- fertur quod Deo saciatum est) in anti- qua quidem scriptura veteris testamenti , ne caedis quidem condemnatione visum est tolerabilius . Similiter enim etqui cae- dis convictus erat, et qui res Deo dicatas abstulerat, lapidationis supplicium sub- ibat (id est sacra scriptura aeque punit homicidam , ut eum qui aufert rem Deo sacram , ut patet in Achaz , qui ex spoliis lericho, quae erant Deo sacrata, aurum vestesque abstulitj. In ecclesiastica au- tem consuetudine de poenae gravitate ne- scio quomodo aliquid detractum , et eo lenitatis descensum est, ut illius morbie- xistimaretur tolerabilius piaculum. In minori enim tempore quam adnlterium , a patrum traditione poenam susceperunt. Id est non solum non punitur ut homi- cidium poenitentia annorum 20., sed ne- que ut adulterium poenitentia annorum 18. sed poeua minori.

Can. 20. et ult. Utique autem hoc in supplicii genere ante omnia videndum est, qualis sit eius qui curatur ajfectio , et non aestimare, tempus ad curationem et remedium sufficere (quae enimfuerit ex tempore medicina? ) sed eius qui con- vertitur et curatur animum et institu- tumf nempe in foro poenitentiae, in quo non intenditur sola vindicta delicti, sed delinquentis emendatio et sanitas, non suf- ficit quod qui deliquit tanto temporc pu- niatur; nam tempus et duratio poenacnoii

PABS I. HI5T0SICA

XXXI

Banat , sed cst attertdenda poenitentis dis- positio, ut eo modo curetur, ea poeni- tentia aspera vel initi, longa vel brevi exer- ceatur, quae illi utilior erit ad emendatio- nem ; qui, ut non semel dixi et millies di- cam, est canon poenitentialis verissimus et certissimus, ex quo ea poenitentia iniunga- tur poenitenti, quae vulnus nec exasperet nec dissiiuulet et vulneratum sanet ; idque solum intenderunt patres per hos canones poenitentiales, et ideo tam saepe monue- runt , debere praesidem huius fori uno velut oculo leges aspicere, altero poeni- tentem et earutn rigorem temperare, cum is sanatus appareat.

Cip. m.

ClXONES rOENIXENIIALES ILIQCOBCH CONCIIIOBUII.

g. \. Canones poenitentiales concilii illiberitant.

De hoc concilio magnum inter scripto- res dissidium, cum aliqui uno tempore , alii alio celebratum illud asserant; aliqui unum numerum canonum, alii maiorem ei attribuant; aliqui uno modo, alio in- terpretentur aUi ; aliqui eius auctoritatem elevent, alii attoUant, alii nutantem fir- ment, ut plerique recentiores et praesertim card. de Aguirre in sua collect. maxima tom. I . pag. 268. edit. Rom. De tempore prima controversia estj nobis autem pro re praesenti satis est hoc scire, quod est satis certum, celebratum ab hispanis pa- tribus hoc fuisse sub initium saeculi quarti aliquot annis ante Nicaenum, et ut vide< tur, paulo ante arelatense i.

Circa canones eos afferam tantum , qui poenas seu pocnitentias statuunt, quique citra controversiam huic concilio attri- buuntur. Non est autem is locus agendi de eius auctoritate, cum hic constituerim docere tantum, qui f uerint, non rero quanti habiti fuerint horum temporum canones poenitentiales. Huius autem concilii do- ctrina non in canones, sed in capita, quae taraen canones sunt, fuit digesta.

Cap. 1. Placuit , ut quicumque post fi- dem baptismi salutaris adulta aetate ad templum idoli, idololatraturus accesse- rit etjecerit quod est crimen capitale ( nempe principale^ quale est sacrificium i- dolo factum) nec in fine eum ad com- munionem suscipere. Hic magna contro- versia est, an patres prohibentes hunc su- scipi, vel in fine vilae, ad communionem, eum solo eucharistiae viatico fraudari vo- luerint, an etiam absolutione sacramenta- li. Communiter in his conciliis suscipere ad communionem, est idem ac non negare seu reddere alicui societatem fidelium , etno/t suscipere est idem ac negare hanc locietatem , ac proiude omnem usum sa-

cramentorum. Igitur utruraque sacraraen- tum hic negant patres , si his vocibus usi sunt, ut communiter usurpari solebant. Quia vero haec verba possunt etiam su- scipere mitiorem interpretationem, ita ut sola negetur comraunio eucharistiae j et patres, cura possunt, sic explicari debent, ut sensum faciaiit raagis consonum com- muni ecclesiae doctrinae , dicendum est , in hoc et in aliis , quos infra afferam, ca- nonibus i^olam ab eis negari eucharistiae communionem. Imo quia hoc ipsum re- ceptum non fuit ab ecclesia, quae, ut infra dicam, et ostendi in cler. rom. lib. i. di~ sput. 4- utrumque sacramentum moribun- dis vere poenitentibus conferri seraper vo- luit, forte per praedicta verba fuit iilis apo- statis ea sola communio denegata, quae erat plena communio, plena paxcum ecclesia , quae magnis peccatoribus utcumque utro- que sacramento refectis negabatur etiam in morte, quatenus, si convaluissent ab infir- mitate sua, ingredi debebant stadium poe- nitentiae , et gerere se tanquam eiectos et ab usu sacramentorura exclusos.

Cap. 2. Flamines qui post fidem lava- cri et regenerationis sacrificaverint , eo quod geminaverint scelera, accedente ho- micidio, vel triplicaverintjacinus cohae- rente moechia , placuit eos nec in fine accipere communionem. Hic eruditi in- terpretes dicunt, agi de iis gentilium sa- cerdotibus, qui flamines vocabantur, qui post conversionem et baptismum ad vomi- tum redierant et ad suum munus, quod erat diis immolare initio ludorum, et pu- blicis ludis praeesse , in quibus homicidia et adulteria aliaque huiusmodi obscoena committebantur, quorum proinde reatus ad eos redundabat: vel agi de iis sacerdoti- bus qui pariter post sanctum lavacrum quo erant expiati xedierant ad sua sacri- ficia, in quibus carnes humanae offereban- tur idolis, et virgines, antequam mactaren- tur, ab ipsis sacerdotibus constupraban- tur non sine culpa moechiae , cum sacer- dotes uxorati essent Nisi forte haec vox moechia sumenda sit in lata significatione pro quovis illicito concubitu, quomodo u- surpari eam posse docet August. lib. 2. su- per Exod. oap. 71, Igiturhi sacerdotes ex his tribus criminibus vel ex singulis, ut alii interpretantur, cum parya aliqua mu- tatione^ verborum huius capitis , tota vita inque^ ipsa morte privantur communione praedicta.

Cap. 3. Ttem fiamines qui non immo' laverint, sid munus tuntum dederint, eo quod sefvnestis abstinuerint sacrificiis, placuit iV. fine praestari eis communio- n»m: facta tamen ieeitima poenitentiet

XXXII

DlSSEllTATlO PROIEGOMKWA

llem tpsi, si post poenitentiam Juerint moechatif placuit ulterius eis non esse dandam communionem, ne lusisse dedo- minica communione videantur. Hic no- mine muneris intelligunt aliqui pecuniam vel tale aliquid datum persecutoribus ad redimendam corporis et vitae vexationem. Hoc autem dare ad hunc finem culpa va- cat , et supra definit Petrus Alexandrinus can. 12. ; non igitur puniendum erat, nisi forte causa aliqua nobis incomperta id eo tempore illicitum fecit. Aliqui ea voce in- telligunt munus aliquod datum idolo vel ethnico sacerdoti ad sumptus sacrificio- rum, quod certe erat illicitum et punien- dum. Alii demum, nomine muneris signi- ficari dicunt ludos publicos quos hi fla- mines exhibuerant , sed siue sacrificio, et ideo minus puniuntur.

Cap. 4. Itemjlamines^sifuerintcate- chumeni et se a sacrijiciis abstinuerint * post triennii tempora placuit ad bapti- smum admittidebere, Putarunt patres, fla- mines quos experti fuerant parum con- stantes, esse diutius probandos, nempe to- to triennio, cum reliqui post biennii cate- chumenalum baptizarentur. Igitur si fla- mines intra triennium ad sua impia sacri- ficia relapsi fuissent, nec eo elapso pote- rant baptizari, quamvis eos sui delicti poe- niteret.

Cap. 5. Si qua domina Jurore zeli ac- censa ( nempe zelotypiae stimulis percita ) flagellis verberaverit ancillam suam ita, ut intra tertium diem animam cum cru- ciatu ejjundat, eo quod incertum sit vo- luntate an casu occiderit : si voluntate, , post septem annos^ si quennii tempora, acta tia, ad communionem placuii admitti. Quod si intra tempora constituta fuerit infirmata, accipiat communionem. Quae diceretur poenitentia legitima, nempe per- ugenda secundum canones toto eo lempore, quod dicebatur tempus poenitentiae, con- stat ex Burch. lib. 19. et dicetur infra. ^

Cap. 6. Si quis vero malejicio interji- ciat alterum, eo quod sine idololatria per- ficere scelus non potuit, nec in Jine im- pertiendam esse communionem. Nempe illam plenam pacem et reconciliationem cum ecclesia, de qua dictum cap. i . huius

negari in raorte sacramenlalem absolutio - nem. Qui ergo hos patres errasse negabit, infligi hic ab eis dicet solam poenam ne- gatae eucharisticae communionis; imo so- lam poenara* negatae ecclesiasticae etple- nariae reconciliationis ut supra dictum est.

Cap. 8. Itemfoeminae,quae nullaprae- cedente causa reliquerint virossuosetal- teris se copulaverint, nec injine accipiant communionem, si videlicet (ut addit Bur- chardus lib. g. cap. 62.) in hoc perma- nere voluerint.

Cap. g. Itemjidelis Jbemina quae adul- terum maritum reliquerit Jidelem et al- terum duxit , prohibeamus ne ducat: si autem duxerit, non prius accipiat com- munionem quam is , quem reliquerit, de saeculo exierit , nisi necessitas infirmi- tatis dare compulerit.

Conceditur ei communio post mortem relicti coniugis, quia tunc illa poteratalteri nubere et contrahere verum matrimonium.

Cap. 10. Si ea quam catechumenus re- liquit, duxeritmaritum, potest adfontem lavacriadmittipraedictus cathecumenus . Hoc et circafoeminas cathecumenas erit observandum. Quod sifueritfidelis quae ducitur ab eo qui uxorem inculpatam re- liquit, et scierit eum habere uxorem quam sine causa reliquity placuit huic nec iii fine dari communionem. In prima parte canonis agitur de eo qui uxorem alteri iunctam repetere non potest, aut ex causa, si qua est, non debet, et is admittitur acl baptismum. In secunda parte agitur de cu quae nupsit illegitime, et haec reiicitur.

Cap. 12. Mater,vel pater vel quaeli-

casu, post quin- \ bet Jidelis , si lenocinium exercuerit, eo

legitima poeniten- \ quod alienum vendiderit corpusvelpo-

tius suum, placuit eam nec injine acci-

pere communionem. Tiiciisuum, quia cor-

pus filii est veluti corpus parentum.

Cap. i3. Virgines quae se Deo dedi- caverunt , si pacta prodiderint virgini- tatis, atque eidem libidini inservierint ^ non intelligentes quid amiserint, placuit nec in fine dandam eis esse communionem. Quod si semetipsas poenituerit, quod in- Jirmitati corporis lapsae Juerint et toto tempore vitae suae egerint poenitentiam ei abstinuerint se a coitu, eo quod lapsae potius videantur, placuit eas infnecom-

synodi. Maleficium autem quod punitur j munionem accipere debere. In prima par

erat opus artis magicae continens adoratio nem idolo exhibitam.

Cap. 7. Si quis forte fidelis post la- psum moechiae, acta per tempora consti- luta legitima poenitentia , denuo fuerit fornicatus,placuit eumnec infinehabere communionem. Ostendi autem in cler. rom. lib, 1. diss. 5. nunquam potuisse relapsis

te canonis agitur de illis quae lapsae non resipuerint statim, sed diu vel ctiam usque ad mortem inpeccato suo etmala vita pei stilere : in secunda vero de illis quae ex fragilitate lapsae statim surrexerunt et perpetuam post poenitentiani peregerunt. Cap. i4< yirgines quae virginitatem suam uon custodieiint , si eosdem -, qii>

PARS I. Pai vidlaverunt, acceperint et invenerint marilos, eo quod solas nuptias violave- rint, postunius anni poenitentiamrecon- ciliari debebunl} vel si alios cognoverint viros eo quodmoechatae sint, placuit per ■quinquennii tempora, acta legitima poe- nitentia, admitti eas ad communionem. In prima parte canonis agitur de puellis quae a soluto -violari se permiserant non violantesius alterius, scd solum dehone- stautcs se ipsas et suas faturas nuptias ; in secunda vero parte agitur de illis quae cognoverant alienum virum, ncmpe iun- ctum matrimouio, ac proinde suntinmoe- chiam lapsae.

Cap. i5. Propter copiam puellarum gentilibus minime in matrimonium dan- dae sunt virgines christianae, ne aetas iii jlore tumens in adulterio resoWatur animae. Id est, copia puellarum non de- bct efficcre ut earum cum ethnicis niatri- inonia pcrmittantur.

Cap. »6. Haereticis qui errant ab ec- clesia calholica, nec ipsis calholicas dan- das pueLLas- sedneque iudaeis nequehae- ieticis ( alii legunL schismaticis, nam de liaercticis dicitur initio capitis ) dari pla- cuit, eo quod nulla possit esse societas fi- delis cum injideli. Si contra interdictum fecerint parentes , abstinere per quin- quennium placet, nempe raanere per quin- quennium excomniunicatos. Forte eadem poena castigandi erant qui praeccdentem canonem i5. violassent, quamvis ibi de poena nihil dicatur.

Cap. !•]. Si qui forte sacerdolibus i- dolorum filias suas iunxerint, placuit nec in fine eis dandam esse communio- nem. Siquidem puellae his nuptae in in- gens periculum deserendi veram religio- iiem coniiciebantur.

Cap. i8. Episcopi, presbyteri,diaconi, si in ministerio positi detecti Juerint , quod sint moechati, placuit et propter scandalum et propter nefandum crimen, nec in fine eos communionem accipere debere, Hic nomine nioechiae significari ab his patribus copu!.-un quamUbct ilhci- tam, dicunt aliqui, ncc sine fundamento, xit supra innui.

Cap. 20. Si quis clericorum detectus fuerit usuras accipere, placuit degradari et abstinere. Si quis etiam laicus acce- pisse probalur usuras et promiserit cor- reptus iam cessaturum nec ulterius ex- acturum, placet ei veniam tribui; si ve- ro in ea iniquitate durni>erit, ab eccle- sia sciai se esse proiiciendum.

Cap. 21. Siquis in civitate positus tres dmiinicas ad ecclesiam non accesserit , laiito tempore abitineat, ut correptus es-

se videatur. Id est, ut constCt eius culpain, non dissiraulari, sed corrigi. In eos autcm, qui ruri habitabant non animadverterunt patres, quia cum tempore persecutionuni paucissimae in agris aut pagis essent cc- clesiae, non poterant hi facile adire.

Cap. 22, Si quis de catholica ecclesia ad haeresim trahsitum fecerit rursusque ad ecclesiam recurrerit , placuit huic poenitentiam non esse denegandam, eo qund cognOi>erit peccatum suum: qui et- iam decern annis agat poenitentiatn, cui post decemannos praestari communiode- bet. Si vero infantes fuerint traii.idacti, quod non suo viiio peccai^erint, incun- ctanter recipi debent.

Cap. 3o." Subdiaconum enm ordinari non debere, qui in adolest,entia suafue- rit moechatus , eo quod postmodum per subreptionem ad altiorem gradum non sit promoi^endus ( qui enim non confessus moechiam ordinabatur nec illam conlitc- batur postea, et sic illegitime ad diacoua- tum ascendcbat. V. cap. 76.), siautemali- ^ui in praeteritum ordinati^amoveantur. Cap. 3i. Adolescentes, qui postfidem lavacri Salvatoris fuerint moechati, cunt .uxerint uxores, acta legitima poeniten- ''a placuit ad communionem eos debere "■dmitti', id est si resilientes a vaga et nc- ^aria libidine castum connubiuni contra- xerint, ne si soluti maneant , relabantur , post legltimam poenitenliara, admittantur. Quamvis enim poeuitentes deberent absti- nere coniugio, contrahere tamen permitte- bantur , cum continere se non poterant.

Cap. 32. Si quis grai^i lapsu in ruinam mortis inciderit ( id est in niortis articu- ]um seu periculura ) /;/acu/« agere poeni- tentiam noii debere sine episcopi consul- tu, scd potiiis apud episcopum agat. Co- gente tamen infirmitate non est presby- terorum aut diaconorum communionem talibus praestare debere, nisi eis iusserit episcopus. Hinc sumitur argumentum, no- niine communionis in hac synodo signifi- cari aut actionem Iradendi eucharistiain aut absolvendi ab ecclesiasticis censuris vel poenis et reconciliandi cum ecciesia quam etiam diaconi praestare poterant, et praestabant aliquando moribundis.

Cap. 33. Placuit in totum prohibere e- piscopis, presbfteris, diaconibus et sub- diaconibus positis in ministerio, abstine- re se a coniugibus suis et non generai e filios; quicumque vcro fecerit, abhono- re clericatus exterminetur.

Cap. 37. Eos qui a spiritibus immun- dis vexantur ., si in fine mortis fuerint constiiuti, baptizari placet; si vero fide- les Juerint, dandam eis esse communio-

c

XXXIT

/lem. Proliihehdum etlam ne lucernas hi pubtice accendant; sifacere contra in- terdictum voluerint, abstineant a com- munione. In prima partc canonis agitur de catechumenis energumenis eosque debere in niortebaptizari, dicitur. Insecundapar- te agitur de energnmcnis baptizatis, quos in raorte sacramento rcQci dcbcre, dici- lur. In tertia agitur de clericis energume- iiis, quibus sub poena excommunicationis prohibetur accendere temph luminaria.

Cap. 4o. Placuit prohiberi, ut cum ra- tiones suas accipiunt possessores , quic- quid ad idolum dalumfuerit, acceptum non ferant ; si vero post interdictum fe- cerint, per quinquennii spatia temporis a communione esse arcendos. Sumptus in honorem idoli factos ab oeconomis,non esse acceptos ferendos a dominis, hoc ca- none decernitur ne aliquem honorem diis falsis tribuisse viderentur.

Cap. 43. Admoneri placuitfideles, ut quantum possint,prohibeant ne idola in domibus suis habeant: si vero vim me- tuunt seryorum vel seipsos puros conser- vent ( nec ea colentes nec eorum cultum ullo signo approbantes ). Si nonfecerint, alieni ab ecciesia habeantur.

Cap. 44- Quae fuerit aliquando me- retrix etposlea habuerit maritum, sipost- tnodum ad creduliiatem (scilicet ad fi- dera ) venerit, incunctanter placuit esse recipiendani.

Cap. 45. Qui atiquandofuerit catechu- menus per infnita fe/wpora (nempe mul- to tempore seu incerto, ut ahqui exponunt) et unquam ad ecclesinm accesserit (sci- licct poslea ut baptizarctur ) si euni de clero quisquam agnouerit , voluisse esse christianum aut lestes aliqui extiterint fideles, placuit ei baptismum non negari, eo quoft in veteri homine deliquisse vi~ deatiir ; quia videlicet pcr hanc suam nc- ghgentiara vel inconstantiam peccavit ante baptismum : peccata autem ante bapti- smura coramissa facile remittcbantur.

Cap. 46. Si quisjidetis aposlala per in- finita tempora ad ecclesiam non acces- serit, si tamen atiquando fuerit reversus necfyerit idololatra (id est recesserit qui- dem a rchgionechristiana, sed poslca man- sciit nec christianus nec idololatra ) post ilecem annos ptacuit eum communionem <iccipere.

Cap. 47. Si quisfidelit habens uxorem non semel , sed saepe fuerit moechatus , in fine mortis est confeniendus. Quod si se promiserit cessaturum, detur ei com- munio. Si resuscitalus, id cst morbo mor- tali hberatiis, rursus fuerit moechatus , ptacuit ulterius eum non ludere dc coni-

DISSERTATIO PROLE80MENA

munfbne pa<:is,scu, uthsbet Burchar. lib. 9. cap. 6j. hunc canonem alfcrens, placui} utterius, non itludere alios de commu- nione pacis. Quibus ultimis duobus ver- bis confirmatui' quod initio dixi, hoc con- cilio nomine communionis significari ple- nam cum ecclesia rcconcihationem et re- stitutionem pacis cum ea.

Can. 49- Admoneri placuit possessores ut non patiantur fructus suos quos a Deo percipiunt cum gratiarum actione a iudaeis benedici, ne nostram irrilam et infirmam faciant benedictinnem. Si quis post interdictum facere usurpavii, peni- tus ab ecclesia abiiciatur.

Cap. 5o. Si vero quis clericiis fuerit siye fidelis qui cum iudaeis cibum suni- pserit, ptacuit, eum a communione abs- tineri ut debeat eniendari.

Cap. 5i. Ex omni haeresi qui ad nos fidetis venerit, minime est ad clerumpro- mofendus, vet, si qui sunt in praeteritunt ordinati , sine dubio deponantur.

Cap, 02. Si qui inyenlifuerint tibellos famosos in ecctesia ponere anathemati- zentur.

Cap. 54. Si qui parentes fidemfrege- rint sponsaliorum, triennii tempore abs- tineant se a communione ( sponsaha oliiii sine parentum consensu non celebrabantur, ut Paulus docet lib. 35. ad edictum in lib. 7. de sponsa].). Si tamen iidem sponsus vef. sponsa in itlo gravi crimine fuerint de- preliensi, excusati erunt parentes. Si ve- ro in eodem fuerint vitio et pottuerint se consentiendo, superior sententia ser- vetur. Id est si iidem parentes filiis spon- sajia infi"ingentibus conscnserint, triennio maneant ex.coramunicati.

Cap. 55. Sacerdotes qui tantum sacri- ficantium coronam portant , nec sacrifi- cant nec de suis sumptibus aliquid ido~ tis praestant, placuit post biennium acci- pere communionem. Aliqui fideles, ut hio notal Gonzalez, post baptismum sacerdo- tia gentilium obibant vel ambitione vel ne-^ cessitate, unde cos vocat idem concihuui cap. a. et 3. Flamines. Non omnes au- tem saccrdotcs sacriflcabant, scd aUqui ad- stabant hostiae et arae et quidera corona- ti , hique hic puniuntur.

Cap. 50. Magistratum vero anno uno, quo agit duumyiratum, prohiberi ptacet ut se ab ecclesia cohibeat. Munia aliquot quamvis publica et honorifica, si pracser- lim gj-avia esscnt et oncrosa propter in- gcntes sumptus, non solura perraissa fuere chi-islianis , scd iussa ab cthnicis principi- hus. Intcr haec munia seu magislratus, e- rat duumviralus ad quem spcctabnt prac- hcrc puNicos ludos; ct auamvis cum e

PARS I. HISTORICJ;

XX 5,^

(Jcrcntur', multa superstiliosa Qercnt , di- ] bant in gcntllcs corumquc sacra ut in car«

cunt aliqui permissumabhoc concilio fuis- ' "^* "^ - -' ' ^ '

se ut chrisliani necessitate cogente gcre-

j;ent bunc magistratum et hos ludos exhi-

berent, ac solum prohibitos fuisse, co tcm-

pore magisti'atas qui uno anno cxpleha-

tur, accedcre ad ecclesiam. Verum honori

huius concilii magis consulct, qui prohi-

bitum quidem ab eo hunc eorum acces-

sura ad ecclesiara dicit , eam tamen per-

missionera negat, cum eam is canon nec

contineat nec supponat. Non enim qui

christianum hominem arcet ab ecclesia ,

dum fungitur aliquo munere, functionem

ci permittit, quin potius prohibet, eumque

ea segregatione punit. Quod ipsum dixe-

yim de sacerdotio Flaminum, quod per-

missura retineri aliqui forte n6n bene col-

iigunt ex huius syuodi cap. 2. et 3. qui-

hus potius prohibetur, cum illa utroque eo

capite puniantur, a quihus hoc profanura

eacerdotiura non videtur separari potuisse.

Cap. 57. Matronae vel earum mariti vestimenta sua ad ornandam saecidari- ier pompam non dent , et si fecerint , triennii tempore abstineantur. INomine au- tem pompae ludos circenses fuisse appel- iatos indicat Sueton. in Claud. c. 1 1 . et ahi.

Cap. 59. Prohibendum ne quis chri- stianus, ut genlilis , ad idolum capitolii sacrificandi causa ascendat et videat : quod sijecerit pari crimine tenealur: si fueritjidelis post decem annos, acta poe- nitentia^ recipiatur. CapitoHum cuius hic iit mentio , est quodUbet templum instar capitohi romani in aliis civitalibus celsiori loco aedificatum, in quo pubhca sacrificia ofFerri soiebant, sicut et Palatii vox usur- patur pro celsioribus amphoribusque domi- bus , quamvis initio sokun imperatoris ro- mani doraum in palatino monte aedifica- tara significaret, ut hic observat Binius ex Baron. in notis ad martfrol. rom.

Cap. 60. Si quis idola fregerit et ibi- demjuerit occisus, quia in evangelio non est scriptum nec invenilur ab apostolis unquam Jactum, placuit eum innumerum

cercm coniccti. ihi alcrcntur usquc ad dc- Hcias et ditarcntur etiam pietatc ctclce- mosynis christianorum. Ut huius maH oc- casio tollcretur docerenturque fitlcles noa esse huiusmodi ausis imprudentibus tiir- bandam ccclesiae paccm, statuit hacc sy- nodus, ne martyres haberentur, qui ad i- dolorum statuas infringcndas, quod ncc Christus faciendum esse docuit, ncc fa- ctura fuerit ab apostoHs, prosiHrent ct ob id ab ethnicis necarentur.

Cap. 61, Si quis post obitiim uxoris suae sororem eius duxerit et ipsajueric Jidelis . quinquennio a communione pla- cuit ahstineri, nisi Jorte dari pacem ve- locius necessitas coegerit inJirmitatis/Ea verba, et ipsajuerit /idelis,{aerunt adie- cta, quia si ea gentiHs fuisset, ex gemiuato scelere maior poena fuisset intligenda.

Cap. 62. Si auriga aut pantominii cre- dere voluerint, pLacuit ut prius artibus. suis renuncient ( ilH siquidem ludis cir- censibus in honorem deorum cclebratis praestare operam suam cogcbantur; hiprac- ter aliquam superstitioneni, qua ipsi quo- que deorum facta repraesentantes vel lu- dicra in honorem deorum exhibentcs iii- ficiebantur, obscoenae populi voluptati scr- vicbant). Quod sijacere contra interdi- ctum tentauerint,proiicianturabecclesia.

Cap. 63. Si qiia mulier per adtdie- rium, absente suo marito conceperit, id~ que postjacinus occiderit, placuit ei nec infine dandam esse communionem eoquod geminauerit scelus.

Cap. 64. Si qtia mulier usque in Jine mortis suae cuni alieno Juerit viro moe- chata, placuit nec injine dandam ei esse communionem. Si vero eum reliqtierit, post decem annos accipiat communionem, acta legitima poenitentia.

Cap. G5. Si cuius clerici uxor fuerit moechata et sciat eam maritus suus moe- chari et eam non statim proiecerit (ct per hoc consentire visus fuerit ) nec in fi- ne accipiat communionem, ne ab his qui e-

non recipi martyrum. Novum id genus J xemplumbonaeconversationisessedebeiu

poenae fuit quae mortuos pcrtingcret quos ' ' • . • 1 .

non csse honorandos utmartyres, haec sy-

nodus deccrnit. Quamvis non tam poena

fuithaec iis inflicta quiraortui erant quam

eruditio viventiura , ne similia facerent ,

quibus ethnici irritarentur et persecurio-

ues ir. christianos excitarent ut non semel

acciditexinconahltoaliquorum fervore aut

ambitione aut etiam amore lucri. Non c-

nim defuerunt ex christianis (ut innuit

s. August. in breviculo coUationum 3. diei

cap. 61. ) hoijiincs facinorosi aut aere a-

licno gravati »ut desides aui Uaec facie- \ infici solebant, ut diccbam supra.

videantiirmagisteriasceierumprocedere.

Cap, 66. Si quis privignam suam dtt- xerit uxorem, eo quod sit incesttis, pla- cuit nec injine dandam esse ei commti- nionem.

Cap. 67. Prohibendum nc qua Jidelis vel catechumena aut comicos aut viros scenicos habeat. Quaecuinque hoc fecerit a communione arceatur. Gum his eon- trahi matrimouia noluerunt qui non so- lum infamia laborabant, sed superstitionc etiam, uterat infalicitas coruni tcmporum^

iXXri DiSSEHTATIO

Cap. 69. Si quis forte habens uxorem sernel lapsus fuerit , placuit eum quin- quennio agere poenitentiam et sie recon- ciiiari, nisi necessilas injirmitatis coege- rit ante tempus dare communionem. Hoc et circa foeminam observandum.

Cap. ijo. Si conscio marito fuerit moe- cliata uxor, placuit nec injine dandam ei esse communionem ( nempe in pocnam lcnbcinii, cuius reus est maritus, quo con» scio uxor moechatur). Si vero eam re- liquerit post decem annos accipiat com- munionem, si eam cum sciverit adulte- ram , aliquo tempore in domo sua reti- nuit , tanquam ei consentiens ac proinde jnoechiae poena dignus.

Cap. <ji. Stupratoribus puerorum, nec in fine dandam ase communionem. ^

Cap. 72. Siqua viduafuerit moechata et eundem poslea habuerit maritum, post quinquennii tempus, acta legitima poeni- tentia, placuit eam communioni recon- ciliari. Si aLium duxerit,relicto illo (eum- que infidelem ) nec injine dandam ei esse communionem } vel si fuerit ille fidelis tjuem accepit communionem non accipiaty nisi post decem annos acta legitima poe- nitentia, nisi infirmitas coegerit velocius dare communlonem. Hic moechia late ac- cipitur pro fornicatione simplici, non a- gitur de viiua peccante cum soluto quem proinde postea maritum habet: nisi velis «iam peccasse cum uxorato quem postea, uxore mortua , habet maritum.

Cap. ^3. Delator si quis extiterit fi- delis et per deLationem eius aliquis fue- rit proscriptus vel interfectus , placuit eum nec infine accipere communionein. Si leviov causafuerit, intra quinquen- nium accipere poterit communionem. Si catechumenus fuerit , post quinquennii tempora admittatur ad baptismum.

Cap. 74- Falsus testis^ prout crimen est, abstinebitur (id est si grave et capi- tale fuerit quod obiecit , abstinebitur in perpctuum ). Si tamen non fuerit mortis quod ohiecit, et probaverit quod diu ta- cuerit, biennii tempore abstinebitur (id ost si iliud quod obiecit non fuerit capi- tale et probaverit se non sponte ad testi- monium ferendum prosiliisse, sed diu ta- cuisse et veluti adcitum ad id fuisse, bien- nii communione privctur ). Si autem non probaverit in conventu clericorum, pla- cuit per quinquennium abstineri.

Cap. 75. Si quis autem episcopum , presbyterum vel diaconum falsis crimi- nibus appetierit et probare non potuerit, nec in /ine dandam ei esse communionem. Hi Ires proptcrrcrum ecclesiasticarum ad- niiuistraliuncm et iudicia erant ma^is ob-

PttOLEGOMENA

noxii calumnils a quibus proinde Gdeles magis absterrendi. '

Cap. 76. Si quis diaconum se permi- serit ordinari et posteafuerit in crimine detectus mortis ( sub quibus vocibus tri- plex crimen tunc significabatur, nempe i- dololatria, raoechia et homicidium) quod aLiquando commiserit , si sponte fuerii confessus , placuit eum, acta legitima poe- nitentia,post triennium accipere commu- nionem : quod si alius eum detexit , post quinquennium acta poenitentia, accipere communionem laicam debere. Igitur qui unum ex praedictis tribus criminibus coia- miserat, quamvis occultp, ordinari diacp- nus non poterat, immo nec subdiaconus, ut dicitur cap. 3o. Laica communio erat illorum qui in templo non admittebantur intra cancellos in loco quem modo dici- mus chorum,sed extra in loco laicis de-? stinato. Is ergo qui hoc in loco et non su- periori quem dixi, manere poterat, frui tantum laica communione dicebatur, qu^ ipsa aliquando privabantur toto vitae tem- pore clerici (utilli de quibus agit Felix iii. in ea epist. ad episcopos Africae cap. 2. ) dicebanturque ia morte ad laicam com- munionem recipi, non quod in morte eu- charistiam in tali loco cum laicis accipe- rent, sed quod essent tunc in ordinem fi- delium laicorum recejiti. =" Cap. 78. Si quis fidelis habens uxo- rem, cum iudaea velgentilifuerit moe- chatus, a communione arceatur. Quodsi alius eum detexerit, post quinquennium, acta legitima poenitentia , poterit domi- nicae sociari communioni. Semel moe- chatus quinquennali poenitentia castigatur canon. 69. Is ergo canon additur ad se- verius puniendum qui non moechatur ut- cumque, sed cum iudaea vel gentili, quod certe est turpius et gravius adulterium. Cur ergo in prima parte canonis non sta- tuitur tempus pocnitentiae et ia secunda solo quinquennio culpa punitur, et qui- dem etiam dum non condtetur ipse sed ab alio accusatur? Igitur in prima parte canonis aliquid deest, et in secunda est ali- quid mutatum et unus annorum numerus pro alio positus.

Cap. 79. Si quisfidelis alea, id est ta^ bula luserit, placuit eum abstinere, et si emendatus cessaverit , post annum pote- rit communioni reconciliari. Dicitur vel tabula, eo quod is ludus fiat in tabula talis seu taxillis vel tesseris, estque plerumque magnorum scelerum aliorumque malorum causa vel occasio, ac pi'oindc hac poeua dignus: tunc autem potissimum erat, cura, ut hic dicit Albaspinacus, speciem quan- dam idololairias committerct, qui hos la-

PARS 1. niSTOKlCA

Kxxni

tos iactahat. Deoriim snim gentilium ef- iigies pro numeris habebant iique invo- cabantur ut Jelicissimus veniret iactus.

Hi sunt celebres concilii illiberitani ca- nones qui videntur potius dicendi poena- ,les qaam poenitentiales, itnLta ea quae dixi cap. I.; iis enim quos feriunt, solara ple- rumque excommunicationem seu privatio- nem plenae reconciliationis cum ecclesia aut perpetuam aut usque ad articulum mortis duraturam aut aliquot annorura in- tentant ; haec autem excommunicatio poe- na potius est quam poenitentia. Adhuc ta- men vere poenitentiales dici possunt; cum non semel innuant patres, debere eum, qui abstinetur seu arcetur a comraunione et pace ecclesiae, vacare interim legitimae poenitentiae, Quae autem esset haec legi- tima poenitentia et qualiter distribuenda et per quos ex illis quatuor gradibus et quandiu in siuguhs peragenda, numquam definiunt, quia forte id antea definitum e- rat ut videhcet ea , vel triennii vel quin- quennii vel septennii vel decennii poeni- tentia in quatuor aut saltem tres partes divideretur, aequales ex lege, sed inaequa- les ex facto, nimirum ex ipsa contritione aut viribiis poenitentium; prout enim poe- nitens magis aut minus contritus videba- tur et onus impositum ferre poterat, ma- gis aut minus detineri in unoquoque gradu vel statione debebat , si tamen recepta in ecclesia erat ea ducta per illos quatuor gradus ppenitentia,

Minus autem detineri voluerunt illibe- ritani patres, quam praedicti patres grae- ci, ut audisti; cum cap. 5, homicidae et- iam. ex voluntate deHnquenti septera dun- taxat annorum poenitentiam imponant; Basihus aiitem plusquam duplo, et Gre- gorius Nyssenus piusquam triplo maio- rem statuant. Quod in moechia, ahisque delictis animadvertere simiiiter potes, ni- mirum in ilHs ipsis,.quae nec in raorte fuerunt in aliquibus ecclesiis absohita; ut ostendi in cler. rom. lib. i, disp. 2. Ex quo eliam capite confirmatur quod initio huius capitis dixi, haudquaquam credibile csse, tam severos hos ipsos patres in eos fuisse , quos nec in morte recipi vo- lunt ad communionem, ut vere mori eos voluerint, nec vinculis peccatorum a sa- ccrdote absolutos, nec eucharistia refe- ctos, quod sane si voluissent severius in oos qui lapsi erant in haeresim, homici- dium ct nioechiam animadvertissent quam faciant cap. 5. 22, 56. 5^. Sg. 64. et 72. Ego certe aliam inire viam ncqiieo, qua hos patres tam crcbro communionem mo- riontibus abnegantcs vindiccm, ut par cst, ub ea sevcritate qnam ab ecclcsia abesse

vohierunt ilU ipsi patres graeci qui eos canones tam severos condidere, quamque reiecere semper et reiici semper debere pontifices sanctissimi docuere, ut ostendi in cler, rom. lib. i. disp. a.

Explicata iara disciphna poenitentiae quara statuit synodus illiberitana, expo- nenda iam esset ea guae aUis hoc tem- pore celebratis conciliis placuit , sed ea explicatione non indiget; tum quia eorum canones facile inteUiguntur; tum quia, si qui obscuriores sunt et certam explica- tioneiu recipere possunt, ex dictis clare- scunt. Praeterquam quod esset opus infi- nitum persequi oranes particularium con- cihorum canones qui ad hanc disciplinara de qua agiraus spectant. Satis ergo erit ut quoniam produxi canones unius concilii a latinis patribus celebrati, producam et- iam canones salteni aUquos alterius con- ciUi a grecis patribus circa idem tempus celebrati.

§. 2. Canones aliquot synodi ancijranae.

Paulo post ilhberitanam ut videtur ce- lebrata haec synodus fuit, nempe anno 3 1 4. Distinctissime autem totam causam la- psorum expendit, et eorum diversos la- psus per hos canones curax'i vult.

Cap. 4- De iis qui vi sacrificai/erunt et praeterea ad iaoLa pransi sunt. Qui- cumque abducti quidem, et laetiore ha- bitu accesseruntf el veste sumptuosiore usi sunt, et parati prandii non aegre id Jerentes participes fuerunt, visum esc anno audire, tribus autemannis subster- ni ac s.upplices esse,soli autem oratiotii duobus annis communicare, et tunc ad id quod est perjectum accedere.

Cap. 5. Quicumque autem cum veste lugubri accesserunty et accumbentes co- mederunt, inierea toio accubitus tem- pore lacrymas Jlindentes, si triennale subslrationis tempus impleuerint, sine ob- latione recipiantur (scilicet soli oralioni comraunicantes sint cum fideUbus qui consistunt; nec ofFerant: nam qui ofFerc- • bant, boni etiam, nempe eucharistiae parti- cipes erant). Si autem non comederint, cum duobus annis supplices substratique Jiierint, tertio anno communicent siue oblatione (nempe communicent in sola oratione, nec ipsi offerentes, sed priiis quam priorcs reconciliandi) ut id quod perjectum est triennio accipiant, nempe eucharistiae communionem et plenam re- conciliationem cura ecclesia. Slatuimua autem ut episcopi, modo conversationis examinato, potestatem habeant vel u- tendi clementia, vel plus temporis adii- ciendi. Ante omnia autem et praeceden*

XIXYlIi

DYSSERTATIO

vita et quac consecuia esC examinetur, et sic eis clementia imperliatur.

Cap. 6. De iis qui supplicii minis et bonorum ailationis vel exterminalionis tantum cesserunt et sacrificaverunt, et ad praesens usque tempus poenitentiam non egerunt, nee conversi sunt, nunc au- tem circa tempus sjnodi processerunt et conversionis cogitationem induerunt, "visum est ad niagnum usque diem (nem- pe sanctuin pasclia ) eos ad auditionem admitti, et post magnum diem tribus an- )iis esse supplices et substerni, et post alios duos annos communicare sine ob- latione, et sic ad id quod per/ectum est venire ut totum sexennium impleant. Si qui autem ante hanc synodum ad poe- nilentiam admissi sunt, ab ilLo tempore eissexennium reputari. Sed si periculum mortisque expeciatio ex morbo veL aLi- qua aLia occasione evenerint, ii sub de- jfinitione recipiantur, id est ii recipian- tur et absolvantur; utpote sub ipsam vi- lae deGuitioueni seu finera constituti, seu rccipiantur et absolvantur ut definitum est.

Cap. •]. De iis qui infesto ethnico in loco gentilibus deputato convivati sunt, et proprios cibos attulerunt et comede- runt visum est, cum biennio substrati fuerint esse recipiendos. An unumquem- que autem cum obLatione recipere opor- teat est episcoporum examinare,etaLiam \>itam in unoquoque inquirere, uempe vitam priorem delicto et praesentem.

Cap. 8. QuicurAque autem bis vel ter sacrijicaueruntper i>im, triennio subster- naniur, duobus autem annis sine obia- iione communicent, et septimo perjecte rccipiantur.

Cap. 9. Quicumque autem non solum descii>erunt, sed eiiam insurrexerunt, et Jratres suos coegerunt et causae Jiie- riint ut cogerentur, ii annis quidem tri- bus auditionis Locum suscipiant , aLio auteni anno sine obLatione communicent, ut decennio expLeto, eius quod est per- fectum. sint participes. Eorum autem in eo quoque tempore vitam examinare o- portet.

Simili '^dlstinctione cap. i6, curent eos ijui cuni pccoribus vel more pecudum cum propinquo sanguinc mixti sunt. Qui- cuniquc priusquam viginti quidem annos naii csscnt peccarunt,poslquam quinde- ciin niiiiis substrati suppLices fuerint, comiiiunionem ad preces assequuntur. Deiiulc et cum in communione quinque nnnis perse\'era\>erint, obLationem attin- gant. Examinetur autem et eorum in aitbslralione vita, et ita humanitatem cunseqiiantijr. Si qui autcm improbe ac

PRm.KGOMEi\A

maligne in peccatts fuernnt, longe suh» strationem habeant. Quicumque autem hanc aetatem Iransgressi, et habentes uxores in hoc peccatum inciderunt, vi- ginti annis substrati, communionem ad preces assequ<miur. Deinde, cum in pre- cum communione quinque annos pere- gerint, obLationem assequantur. Si qui autem et muLieres habentes et quinqua- gesimum annum transgressi peccaverunt, invitaeexitucommunionemassequantur.

Cap. 20. Si aLicuius uxor aduLteruta fuerit, vel quis eam adulteraverit, o- portet eum in septem annis quod per- Jectum est assequi per gradus quieode- ducunt.

Cap. 21. De muLieribus quae sunt for^ nicatae et foetus in utero perimunt et foetuum necatoriis medicamentis dant operam, prior quidem definitio usque ad vitae exilum pruhibebat , et ei quidam assentiuntur . Sed humanitate tamen u- tentes decrevimus, ut decennium per gra-^ dus praefinitos impleant.

Cap. 22. De inwoLuntariis caedibus suppLices quidem substernantur; eo au- tem quod perfectum est in Jine vitae digni habeantur.

Cap. 23. De involuntariis caedibus prior quidem constitutio iubet in septennio per praejinitos gradus esse perjecli partici- pes : secunaa vero constitutio qui/tquen- nium implere.

Cap. 24. Qui vaticinanlur et gentium consuetudines sequuntur , vel in suas aedes aliquos introducunt ad medica- mentorum inwentionem veLlustrationem, in quinquennii canonem incidant secun- dum gradus praefinitos, tres annos sub-^ straiionis, et duos annos orationis sine obLatione.

Haec fuit censura patrum ancyrano- rum qui in eam urbem ex Cappadocia, Ponto, Armenia, Gilicia et Syna convc-' nerunt. Mirum est autem ab ea sic dis- ci"epassepraedictorum patrum graecorum» et praesertim Basilii et Gregorii Nysscni censuram, in aliquo minus, scd in pleris- quc severiorein.

g. o. Canones poenilenliales nycaeni.

Nunc videndum quid utrique palrcs la- tini graecique paulo post in magua syno- do nicaena circa poenitentiani lapsoruni sanciendum putarinl. Sunt autem hacc tantum, saltem quac exlant.

Can. 10. Quicumque de Lapsis ad or" dinem cleri promoti sunt per ignoran-^ tiam veL per ordinantium dissimuLatio- nem, hoc ecclesinsticae non praeiitdtcal regulae, cogniti namquc acponuntur.

PARS I. niSTORICA

XI XIX

Can. II. De his qiit pvaeter iiecessitn teni pracyaricali siint, aut praeter abla- tionem Jacidtalum aut praeter pericu- lum, veL aliquiclhuiusniodiquodjactum est sub lyrannide Licinii, placuit syno- do,quamwis humanitale probentur indi- gni, lamen eis benevolentiam commoda- li, Quicumque er^o veraciter poenitU' dinem gerunt,tribus annis Jideles inter audientes habeantur et sex annis omni se contritione deiiciant : duobus autem annis sinc oblatione populo in oratione communicent.

Can. 12. Quicumque vocati per gra- tiam primum quidem impetum monstra- verunt deponentes militiae cingulum ; postmodum vero ad proprium vomitum sunt relapsi, ita ut quidem et pecunias tribuerent,et benejiciis militiam repete- rent ( parati videlicet fidem eiurare aut etiam eo facto eiurantes , ne eo cingulo quod magnum honorem et privilegia plu- ra afferebat, carerent) hi decem annispost triennii tempus quo inter audientes erunt in afflictione permaneant. Sed in his o- mnibus proposilum et speciem poeniten- tiae conuenit explorare; quotquot enim metu et lacrymis a^que patienlia veL bo- nis operibus, rebus ipsis conversionem suam non simulatione demonstranl, hi dejinitum tempus audilione impLentes , tuni demum Jidelibus i/t oratione com- municent; poslmodum vero Licebit epi^ scopo de his aLiquid humanius cogitare. Quicumque vero indijjerenter tulerunt ^^ita gerentes ac si ix)n peccassent riec difTerrent ab aliis, Vel ita ut riec impoe- nitentcs essent nec admodum poenitentes) et adilum introeundi eccLesiam sibi arbi- trati sunt ad conuersionem posse suffi- cere, hi definitum modis omnibus tem- pus impleant.

Can. i3. De his qui ad exitum ve- niunt, etiam nunc Lex antiqua reguLa- risque servabilur, ila ut si quis egredi- tur de corpore, uLlimo et maxirne neces- sario uiatico minime priwetur ( nomine autem viatici significari hic non solam absolutionera sacramentalem, ut aliqui di- cunt, sed etiam .eucharistiae communio- nem,praeter interpretationem ecclcsiae et synodorum hunc canonem exponentium, quas allcgavi in cLer. rom. lib. i. disp. 4. scquentia verba demonstrant). Quod si de- speratus ( dc vita ) et consecutus com- munionem obLatiunisque particepsjactus iterum convaLuerit, sit inier eos qui com- munionem orationis tantummodo conse- quuntur. Generaliter autem omni cuiLi- bet in exitu posilo et poscenti sibi com- munionis gratiain lribui,episcopus pro-

babiliter (id est, postquam ^obaverit et cognoverit poscentem esse bene disposi- tum) ex ollalione dare debebit. Dare autem cx oblatione utiquc est euchuri- stiam inipertiri.

Can. i4- De caterhumenis lapsis san- cto et magno conciLio pLacuit, ut tribut annis sint inter audientes tantummodo, post haec autem ciim catechumenis o~ rent, nempe cum catechumenis compe- tentibus qui erant magis proprie cate- chumeni.

Ca». IV. Db L1BBI3 OtJI POSI SAKCDLDH VII. » I. POEMITENTUB ADMINISTRATIONI INSEBYIEBANT.

' I. Sub saeculi sexti finem, nempe an. 582. (non 585. uti perperam scripsere Caveus, Ondinus et Dupinus) s. Eutychio in constantinopolitana sede successit loan* nes cognomine leiunator, de cuius san- ctitate disputantem adi Cuperum v. cl. in hist. chronoL. patriarch. Constanti- nop. parergo yi.; defunctus est autem anno SgG. si Baronio credimus, seu ve- rius 5g5. quem annum Fabricius, Cupe- rus ipse, aliique doctissimi viri praeferunt. Scripsit hic hbellum poenitentialeni sive, ut ab AUatio lib. 3. de consensu utrius- que ecclesiae cap. 19. §. lo. inscribitur, Fraxis graecis praescripta in conjessione peragenda) , quem habcmus ab loannc Morino graece et latine editum ex. codice altempsianae bibliothecae ad calcem sui de poenitentia voluminis cum aliis graeco- rum libris ad hoc sacramentum pertinen- tibiis, et a Fabricio recensis tom. 10. bibl. graecae pag. i65.

II. Num adleiunatoris exemplum , au facilioris ad sacramentum poenitentiae si- ve administrandum sive suscipiendum in- stitutionis caussa idem poenitentialium li- broruhi usus in latina ecclesia saeculo circitcr scptimo obtinuit. INimirum ex toto corpore, inquit Francolinius de poe- nit. discipl. lib, 1. cap, 8.,decretorum ,

j canonum et sentcntiarum ea excerpta fue- re, quae ad poenitentiam pcrtinebant, et simul collecta in unum iibelhim,quiinde dictus fuit excerptum de canonibus pa- trum adremedium animarum vel de re~ mediis peccatorum vel tandem liber poe- nilentialis. Huius auteni seu appendix seu pars fuit ordo quidam et institutio con- tinens modum et ritus, quibus poenitcns susciperetur, audiretur, interrogaretur ac tandem reconciliaretur.

III. PUires huiusmodi libros recensct lo. Albcrlus Fabricius t. n. bibl. grae- cae p. ^5. seqq. Atque primo loco, in- quit, nicmoranda summi ct de hisce lit- toris immortaliter racriti viri Antonii Au-

It DISSHKTATIO

gustini archiepiscopi tarraconcnsis, ca- nonum poenitentialium colloctio vnlgata cnm notis, Tarraconae 1682. 4- el re- cusa Yenetiis i584- 4* rariusque hodie obvia, in qua occurrunt.

A) Poenitentiale romanumy quale Bur- chardus coUectioni suae inseruit, in quo pontificum Calixti 11. an. 1109. et Inno- centii an. ii3o. mentio; et longe diversum adeo et iunioris aetatis, quam quod ex co- dice antiquo corbeiensi cum notis Hugo- iiis Menardi lucem vidit, in eius notis ad sacramentarium Gregorii Magni Paris. 1642. 4- P' 238. atque cum iisdem re- cusum est in bibliotheca patrum cdit. Lugdun. tom. xiv. pag. 926. nec non in nova operum Gregorii M. editione; et sine notis ad calcem Morini de poenitentia. Hoc cameracensis episcopus Haiitgarius, qui an. 83 1. obiit, e scrinio ecclesiae rom. descripsisse se testatur: igitur a Menardo sub titulo poenitentialis romani est edi- tum, etsi quam plurima in eo desideren- tur capitula quae a Burchardo et aliis antiquis auctoribus sub titulo poeniten- tialis romani laudata sunt, ut a lac. Pe- tito probe notatum.

B) Beda» presbyteri A. C. ^SS. defuncti, sive Egbetti eboracensis archiepiscopi (de- luncti A. 767.) de remedio peccatorum, oxcerptum ex canonibus eatholicorum pa- trum, vcl poenitentiae ad remcdium anima- rum domini Egberti archiepiscopi. Recu- sum Paris. 1641. cum Antonii Augustini iuris pontificii epitome, quae Romae 1614. fol. lucem viderat: et in operibus Bedae venerabilis tom. viii. pag. 961. 968. et in Speelmanni conciliis Anghae tom. 1.

C) Rabani Mauri archiepiscopi mogun- tini. A. C. 856. defuncti, poenitentium iiber, post A. 841. scriptus ad Otagarium archicpiscopum moguntinum, cui Raba- nus deinde successit. Extat etiam in ope- ribus Rabani tom. vi. pag. i54. — 165.

D) Gregorii Thaumaturgi et Gregorii Nysseni graecorum patrum epistolae ca- nonicae.

E) Canones poenitentiales astenses, in ditione sabaudiae.

IV. Post Antonium Augustinum vir et ipsc doctissimus loannes Morinus ad cal- cem praeclari operis de di.seiplina in ad- ministratione sacramenti poenitcntiae quod Parisiis primura i65i. fol. editum. deindc Bruxellis i685. ac denique Vene- tiis 1702. recusum extat, novam noeni- tentialium libellorum collectionem dedit in qua occurriint.

A) Antiquus poenitentialis romanus, qiialem ab Halitgario excerptum et ab Hug. Meuardo cdilum iam dixi.

l»lUILr.G05ir.NA

B) Egbcrti eboracensis archiepiscopi/ dcfuncti A. C. 767. Exccrptum sive ca- pita 245. de canonibus catholicorum pa- trum, vel poenitentiae ad remedium ani- niarum. Sive pars, sive epitome operis in quatuor libros distincti et adhuc inediti, quod in variis cantabrig. et oxoniensibus bibliothecis superesse manuscriptum Ca- veus testatur. Partem vulgaverat etiara Speelmannus tom. 1. concil. angl. atque inde exhibuit Labbeus tom. vi. concil, p. i586. 1601. et Harduinus tom. 111. p. 1961, 1976. cum eiusdem Egberti dialo- go per interrogationes et responsiones de institutione ecclcsiastica pag. 1979. (Lab* beus pag. 1604.) quem Dublinii vulgave- rat lac. Waraeus eques. A. 1664. 8.

C) Tres poenitentialcs audegavenses, ex codicibus MSS. D. de Loyuate, civis an- degavensis, et in suprema parisiens. curia advocati.

D) Excerpta pauca e Reginone, poeni- tentiali Theodori cantuar. et Bedae. Re- gino, ex abbate ( ab A. 892. ad 899. ) Prumiensi ord. benedictini in ditione Germaniae trevirensi, monachus s. Ma- ximini trevirensis (Chronico ad Albe-* ronem metensem episcopum, quod a Chri- sto nato ad tempora 'sua A. C. 907. de- duxit, non incclebris), qui opus insigne cauonum, quod in usu dioecesis maxime trevirensis, hortante archicpiscopo trevi- rensi Ratbodo, circa A. C. 906. compo- suit, editum primura a R. D. loach. Mil- debrando, ex codice bibliothecae helm- stadiensis, qui olim.Flacci illyrici fuit et in quo praeterea extat synodus remen- siS adversus Arnulphum A. C. 991. Edi- tum autem est hoc titulo: De disciplina eccLesiastica veterum praecipue Germa-^ norum libriduo. Helmst. i65g. 4- Fate- tur ipse Hildebrandus in defectu codicis MS. Iiuncce se titulum pracfixisse ex suo ingenio; nam in viennensi codice, queiu postea nactus est, ipse notat inscribi de ecclesiasticis disciplinis et religiune chri- stiana, atque hunc titulum Tritliemio etiam inspectum servavit in sua cditione Stephanus Baluzius, qui Reginonis libros duos, quorum prior clericorum res maxi- me, posterior laicorum spectat, ad helm- stadiensem editionera vetcreraque codicem MS. bibl. oratorii parisiensis, eodcm quo usus fuerat Morinus emendatos : cum no- tis citatisque in raargine canonura et ca- pitularium regularunique monasticarum , nec non Burchardi et aliorum locis, vul- gavit Paris. 167 1. 8. Idcm Baluzius praef. ad Ant. Augustinum de emendatione Gra- tiani §. 17. observat Rcginoncm adraodura raro uti pseudcpigrafis cpistplis dccrcl;»-

PABS I.

Jil)us al) Isidoro Mercatore collcctis. Snb- iunxit Hildebrandus varias lectiones non viennensis modo codicis, sed moguntini quoque, nec non appendicem plurium ca- pitum quae in MS. helmstadiensi absunt. Eam apppndiceni etiam auctam et emen- datam Baluzius adiunxit una cum Rabani Mauri poenitentiali altero quod Epistola ad Heribaldum episcopum alcedronensem sivc antissiodorensem A. G. 853. scripta, continetur et lucem viderat in Petri Ster- Tatii tomo ineditorum, Ingolst. 1616. 4- Eadem multa haec epistola, quae Rabani poenitentium liber supra memoratus con- tinet et citatur non raro tum a Reginone, tum ab Ivone, Gratiano, etc. Reginonis effigies aere descripta extat in Isaaci Bul- larti academia scientiarum edita gallice Paris. 1682. tom. i. pag. 121.

E) Excerptum ex regulae Ghrodogangi circa A. G. 767. canonicis suis datae cap. 28. 29. 3o. Ghrodogangi huius, ab A. ^^^- ad 766. metensis episcopi, qui aliis Gode- grandus sive Godograndus (Trithcmio c. 255. de script. eccles. Ruggandus) i'egula clericis metensibus praescripta, in qua s. Benedicti regnlam frequenter sequitur, edita est a Luca Dacherio tom. i. Spi- cileg. pag. 2o5. et minusinterpolata a Lab- beo tom. vii. concil. p. i444- et Hardui- notom. IV. pag. iiSi.eta Garolo le Goin- te tom. V. annal. ecclesiae francor. ad A. C. 767. Vide etiam Andream du Ghesne tom. II. scriptor. francor. pag. 204. et con- cilium aquisgranense A. G. 816. et regu- lam ex Ghrodogando et aliis, quam dant Labbeus tom. vii. concil. pag. 1^64. et Harduinus tom. iv. p. 1198.

F) Excerpta ex tribus codicibus turo- nensis ecclesiae, tribus remensis et duo- bus beliovacensis, duobus coUegii fuxen- sis tolosani , quatuor codicibus ecclesiae rothomagensis, et decem variis codicibus MSS. abbatiae s. Victoris Paris.

G) Notitia de ordine romano MS. bre- viore et antiquiore atque adeo sinceriore quam in Melch. Hittorpii scriptoribus de aivinis ofEciis, Golon. i568. fol. sub init. et in operibu.s Georgii Gassandri pag. 97. et in bibliothecis patrum saepe prodiit ab Alcuino, ut videtur ad aetatis suae mores auctus et interpolatus. Vide Henr. War- tlioni auctarium ad IJsserium de sacris scripturisque vernaculis pag. 359.

H) Notitia de antiquissimo sacramen- tario gelasiano, quod ex Petaviana venit iu bibliothecam christianae reginae Sue- ciae. De libro sententiarum magistri Ro- berti Pulli cardinalis, circa A. G. ii44'

I) Ex duobus sacramentariis tolosanis excerpta, et ordo poenitentiae imponen-

BIATOBICA X\.l

dac, et de rcconciliatione poenitentiura.

V. Ab eo tempore Theodori cantua- riensis archiepiscopi, quem Tarso Giliciaa natum Vitalianus papa Romae ordinavit, et in Angliam misit, mors autem e vivis eripuit an. 690. Gapitula ecclesiastica cxx. apud Daoherium prodiere Spicilegii tomo IX. et in conciliis tum Labbei tom. vi. pag. 1875. tum Harduini tom. iii, pag. 1771. Sed et eius uberius poenitentiale, non integrum tamen, cuius c .pit. lxxviii. titulos ediderat Henricus Speeluiannua tom. 1. concil. Angliae. Parisiis 1679. ex duobus tbuanae bibliothecae codicibus divulgavit lacobus Petitus. Huc faciunt capitula quaedam a cl. Mansio edita tom. I. supplem. ad concilia f^eneto- Labbea-^ na col. 517. seqq. Porro lacobus Peti- tus ad calcera Theodori cantuariensis ex« hibuit excerpta ex poenitentiahbus MSS.

A) Magistri Bartholomaei, oxoniensis episcopi.

B) Petri Pictaviensis, canonici s. Vi- ctoris.

G) Magistrl Roberti de Flamesbure , canonici s. Victoris et poenitentiarii.

D) Magistri loannis de Deo.

E) Ex anonymo de sacramento poeni- tentiae in bibl. s. Victoris Paris.

F) Ex formulario poenitentiali MS. bibl. regiae Navarrae.

G. Ex libro MS. bibl. s. Victoris Pa- ris. cui titulus: Corvector et medicus, qui correctiones corporum et animarum medicinas continel.

H) Ex libro poenitentiali MS. bibl. vi- ctorinae a diversis libris poeniteutiahbus des.umpto.

1) Ex tractatu de poenitenlia in sum- ma scholastica Petri cantoris Paris., et in summa magistri praepositivi , cancellarii I^aris. et in summa magistri Robcrti de Gliorcon cardinalis.

VI. Praeter haec ab Antonio Augu- stino, lo. Morino et lac. Petito vulgatu, huc faciunt.

CoUectio antiqua canonum poeniten~ tialium saeculo ix. antiquior, inque tres distinctalibros, quam tomo undecirao Spi- cilegii vulgavit Lucas Dacherius Paris. 1672. 4- Praefationem huius operis vidit, et partera eius vulgavit beatus Rhenanus inadinonitione de TertullKini dogmatibus, testatus opus ipsum magno rediraere se cu- pere. Vide Balutium ad Gratianum p. 462.

Halitgarii episcopi cameracensis, qui A. G. 83 £. obiit, de vitiis et virtutibus,

H) Ex codice MS. abbatiae dionisianae in agro Parisiciisi,

I) Ex (IuoIhis sacraDicntorum libris iu bibiiotli. Tliuaua,

Xtll

niSSEllTATIO

remediis peccatorum, et ordiiie atque iii- riiciis poenitentiae libri scx, quorum se- xtus sive ullimus et poenitentiale roma- II um, de quo supra abunde dixi. Libros V. in lucem protulit Henr. Canisius tom. V. lect. antiq. parte 2. p. 227. Ingolstad. iGoij. 4- Inde recusi sunt in bibliotheca patrum Colon. 1618. tom. vm. et Paris. i653. tom. V. et Lugd. 1672. tora. xiv. Ex his lib. i. et 1. iidem simt, (\ai in- tcr Rabani Mauri, archiepiscopi raogun- tini A. C. 865. defnncti opera prodicre tom. VI. pag. 125. liber 1. et 11. de vi- tiis, virtutibus et peccatorum satisfactio- iie in remediis, sive de poenitentiis. Lib. Jii. et IV. Hahtgarii, respondent lib. 11. et 111. sub eiusdem Rabani nomine editis tom. VI. pag. n6. seq. dcquaestionibus canonum poenitentialium ad Geribaldum episcopum antissiodorensem. Liber quintus Hahtgarii denique idem est, qui sub Ra- bani nomine ad Heribaldum legitur pri- nius tom. VI. pag. 110. Superest liber ter- tius sive ultimus Rabani de vitiis et vir- tutibus qui cst de gravibus mortalibus ppccatis et eorura satisfactione , capit. 1.SSXI1. tom. VI. pag. i3o. — iS^.

S. Columbaui luxoviensis in Burgun- iiia abbatis, qui A. C. 61 5. obiit poeni- tentiale MS. laudat Hugo Menardus pag. 932. ad Gregorii M. sacramentorum li- brum. Eiusdem Columbani de poeniten- liarum mensui-a taxanda, sive poeniten- tiale ad calcem eius regulae coenobialis; prodiit in codice regularum Holstenii. Kom. 1661. 4- Paris, i663. 4- parte 2. pag. 98. et inter Columbani opera a Patricio tlemingo edita Lovan, 1667. et in bi- bhotheca patrum edit. Lug. tom. xii. pag. ai.

Cumani sive Cummiani abbatis hiberni qui circa A. C. 660. diem obiit supre- mum, liber de pocnitentiarum mensura extat in eodem tomo xn. bibliothecae pa- trura Lugd. pag. 42.-49. Edidcrat Pa- tritius Flemingus ex codice bibl. Sangal- lensis et CoKimbano adiunxerat.

Liber poenitentiaHs ad instar libri ca- ronum poenitentialiura ex ss. Agustini, Hicronymi, et Gregorii M. dictis , nescio quo auctore collectus , et sine loco aut anno impressionis editus in fol. fuit in bibl. sarraziana in cuius catalogo memo- ratur p. 32.

Poenitentiale sive iudicia congrua poe- nitentibus. Capitula xxxiii. excerptu ex patrum dictis canonumque scntentiis pro- dicrunt in bihliotheca patrum Paius. iSBq. et 1654. toni. VI. et tom. vi. conc. Lab- boi pag. 1468. ct tom. iii. Harduini pag. 1869. »>ub nomine Grcgorii m. papac ab

PROtEGOMENA

A. C ^3i. ad 741. Pelro Pilhoeo vidr* tur posterioris scriptoris.

Collectio canonum poenitentialium MS. in bibl. MichaehsThomasii,episcopi iler- densis, qua usi correctores romani ad Gra* tianum.

Eugenii papae canones poenitentiales in bibhotheca lo. Tihi MS. memorat idera Pithoeus.

Canones 47- poeniteniiales , decreto Gratiani subiectiin editione Pithoei atque aliis quibusdam, et Gratiani ipsius tracta-> tus de poeniteniia insertus causae xxxiil,

VII. Omissos a Fabricio nunc perse-' quamur.

Canones quosdam poenitentialesfortasse Gregorii 11. edidit cl. Mansius, T. I. sup- plem. ad conc. f^eneto-Labbeana p. 538.

Martene tom. iv. Anecdotorum poeni- tentialera libelkim vuJgavit anonymi au- ctoris. Hunc vero Bedam fuisse coniicit qui illum recudit T. I. suppl. ad conc. col. 565. seqq. doctissimus Mansius addit- que poenitentialem Bedae libellura a Lab- beo editura ac supra memoratum Bcdae quidem esse, sed interpolatum.

Alios evulgavit idem Martene de anti- cjuis ecclesiae ritibus lib. i. c.Q. art. vii. praesertim vero iudfcium poenitentiae ex pervetusto codice fioriaceusi.

Capitulare Theodulfi episcopi aurelia- nensis pubhci iuris fecit BaluZius tom. vn. Miscellan. png. 21.

Muratorius quoque binospoenitentiales ex italicis deprompsit bibUothecis, alte- rum sciHcet ex MS. codice capituli cano- nicorum veronensium , alterum ex bo- biensis raonasterii mss. exemplis ediditque t. V. aniiquit. italic. medii aevi diss. 68.

VIII. Weque mirum esse debet, tot cx- stare etiamnum huiusraodi libros. Nam o- lim innuraeri erantac saepe corrupti. Qua de causa conciha non semcl de poeniten- tialibus libris aut incerto auctore editis , aut vitiatis abolendis cogitarunt. Exstat hanc in rem turonensis iii. synodi an. 81 3. celebratae can. xxii. dignus, qui heic ad- scribatur: Episcopis et presbyieris dili- genti cautela pertractandum est, guali* ter hominibus sua sibi delicta conjiten- tibus tempus abstinendi adscribant , ut iuxta modum peccati poenilentibus abs^ tinentia ifidicelur, quoniam varie ab ali- quibus sacerdotibus et indiscrete haec iu* dicia projeruntur. Ideo necessarium vi' debatur nobis, cum omnes episcopi ad sa- crum palatium congregati Jiierint, al> eis edoceri , cuius antiquorum liber poe~ nilenlialis potissimum sic sequendus. £0* dem anno cabilonense 11. concilium hunc canoncm xxxvni. «di<ht: Modus aiunya

PAKS I. poenitentiae pcccnta siia confltentiius , aut per untiquorum canonum institutio- nem aut per sanctarum scripturarum au- ctoritatem aut per ecclesiasticam con- suetudinem...imponi debet, repudialis ac penitus eliminatis Ubellis c/uos poeni- tentiales vocant, quorum sunt certi erro- res, incerti auctores. Paucis postannis, anno scilicet 829. statuit parisiense con- ciliura ut singuli episcopi suis iii dioe- cesibus erroneos codicillos ( poenitentia- les ) diligenter perquireretit et inventos igni traderent.

IX. Hos inter poenitentiales libros emi- nebat poenitentiale romanum, quod pro- pterea ad gentes reccns conversas mitte- batur , ut notavit Chardonius in historia sacramentorum. Enimvero hoc videtur iu- dicium illud poenitentiae, quod ad Bulga- ros iuxta eorum postulata misisse se scri- bit Nicolaus 1. in respons. adillorum quae- sita c. ^5. Post romanum vero celeber- rimi poenitentiales hbri fuere Theodori Cantuariensis et Bedae. Episcopus in sua synodo atque in dioecesis visitatione idpo- tissimum investigabat, an quilibet ^.resby - ter librum haberet poenitcntialem suae dioeccsis proprium, praesertim vero roma- iium aut Theodori ilium ac Bedae et an secundum quod ibi praescriptum erat, pro modo culpae poenitentiam iniungeret. Di- scimus id ex Burchardo, apud quem /. i. c, 94- inter ea quae episcopi in dioece- sanis synodis quaerere debent, hoc inter- rogat. 58. continetur: Est aliquis quimo- dum poenitentiae sibi iniunctum non cu- stodierit? Regino vero suam canonum col- lectionem a modo exorsus visitandi eccle- sias cap. gS. hanc singulis presbyteris ab episcopo aut archidiacono facicndam px'o- ponit interrogationem : Si habeat poeni- tentiale romanum vel a Theodoro epi- scopo aut a venerabili presbjtero Beda edilum ut secundum quod ibi scriptum est interroget confitentem aut conjesso modum poenitentiae imponat?

CaP. V. ANIIQCORUU FOENIIENTIALinM flnUMA.

Antequam autera ultra progrediar, libet qucmadmodum superius graecorum et la- tinorum canonum ad poenitentiam spectan- tium summam tradidimus, hic etiam poe- nitcntialiura libellorum epitomen quamdam cxhibere. Eam autem repraesentabimus qiialem s. Carolus Borromaeus contexuit, canonibus pro decalogi ratione dispositis.

\. Canones poenitentiae ad primiim dccalogi praeceplum speclantes.

Qui a fide catholica descivorit, si intimo SUmmoque dolore afTcctus, ad ccclesiam

HISTOniCA XLlrt

redierit, poenitentiam aget annis decem.

Qui daemoni immolavei"it , in poeni- tentia erit annis decem.

Qui more gentilium elementa coluerit, qui vel segetibus faciendis vel aedibusex* truendis vel arboribus serendis velnuptiis contrahendis, inanem signorum fallaciam observaverit, poenitentiam aget annos duos feriis legitimis : {id estjeria secunda.^ quarta et sexta, quae legitimae diceban- tur, propterea quod ad abstinentiam et ieiunium legibus ecclesiasticis essent con- secratae).

Qui cum iudaeO" cibum sumpserit, poe- nitens erit dies decem, pane et aqua vi- ctitans.

Qui auguriis et divinitatibus servierit, quive incantationes diabolicas fecerit, poe- nitens ei'it annos septem.

Mulier incantatrix poenitentiamaget an- num vel ( ut alio canone praescribitur ) annos septem.

Qui herbas medicinales cum incantatio- nibus coUegerit, poenitentiam aget dies vi- ginti.

Qui magos consuluerit, in poenitentia erit annos quinque.

Qui aedes magicis cantionibus lustrat aliudve tale admittit ; et qui ei consentit quive consulitj in poenitentia erit annos quinque.

Qui tempestatum immissor erit, poeni- tentiam aget annos scptem, tres in pane et a|jua: qui vero credideritparticepsvefue- rit, annum unum per legitimas ferias.

Si qiiis ligaturas aut fascinationes fe- cerit, pocnitens erit annos duos per legiti- mas fcrias.

Si quis sortilegus erit, poenitentiam a- get dies quadraginta.

Si quis in codicibus aut in taHbus, soi-te ducta, res futuras requisierit, poenitens erit dies quadraginta.

Respiciens furta in astrolabio , annis duobus.

Si quis clericus velmonachus, postquam Dco voverit, ad saeculum redierit, poeni- tentiam aget annos decem, quorum tres in pane ct aqua.

2. Canones poenilentiae contra infringentes secundum decalogi praeceptum.

Qiiicumquesciens peieraverit. quadragin- ta dies in pane et aqua, et septem sequentes annos poeniteat et nunquam sit sine poe- nitentia et nunquam in testimoniura reci- piatur : et post haec communionem per- cipiat.

Qui periurium iii ecclesia fecerit, poe« nitcntiam agct annos decem.

Qui sgicns pcicrat domini im^ulsu, poc

TITSSRETATIO PROLEGOMSNA

nitens erit quacfragesimas tres et ferias le- gitimas : dominus autem quia praecipit , quadraginta dies in pane et aqua et septem sequentes annos.

Si quis sciens peieraveritaliosquein per- iurium induxerit, poenitens erit dies qua- draginta in pane et aqua et septem annos sequentes, ct tot periuria ieiunabit, quot homines in periurium induxei'it,

Si quis suspicatus se ad periuriura in- duci ex consensu iurat, poenitentiam aget dies quadraginta et septem annos sequen- tes, et nunquam sine gravi poenitentia erit.

Si quis per cupiditatem periurium fece- rit, carinam ( carina, barbara vox, idem quod quadragasima , sive quadraginta dierum continuaiionem significa.ns: quam alii carentenam aut quadragenam dixe- re ) in pane et aqua ieiunet , et quandiu vivet, omnes sexlas ferias : item , si quis percnpiditatem peieraverit, omnesressuas vendetetpauperibus distribuet et monaste- rium ingressus, iugi se poenitentiae subdet.

Si quis coactus necessitateque aliquaim- pulsus periurium commiserit, in poeniten- tia erit quadrygesimis tribus.

Iteni, si quis coactus peieraverit, poeni- tcns quadraginta diebus pane et aqua vi- ctitet ac praeterea omnibus sextis feriis.

Si quis seductus, ignorans (peieravit, et), postea cognoscit, poenitentiam agat annum unum vel quadragesimas tras vel dies quadraginta.

Qui compellit alium ut falsum iuret , quadraginta dies in pane et aqua et septem annos in poenitentia crit.

Si quis iusiurandum, quo se regi et do- mino suo adstrinxerit, violaverit, in mo- nasterio poenitentiam aget omnibus diebus ■yitae suae.

Si quis se iureiurando obstrinxerit ut cum aliquo litiget nec pacem cum eo re- conciliet; pocnitcntiam aget dies quadra- ginta in pane et aqua, per annum a sacra communione segrcgatus : ad caritatem vero celeriter redeat.

Si quis per capillum Dei aut per caput eius iuraverit; si semel nesciens fecerit , poenitens aqua et panc septem dies victi- tet : si secundo ac tertio monitus idem fe- ccrit, dies quindecim.

Si per coclum aut per aliam aliquam crcaturam ; dies itcm quindccira.

Si quis biasphemat, tamdiu poenitens e- rit quaradiu impoenitcns permansit.

Si quis Deum vel Beatara Mariara Vir- ginem vcl aliquem sanctum publice bla- sphemaverit , ut foribus ecclcsiae dicbus dorainicis septem in raanifcsto, dum mis- sarura soleinnia aguntur , stet, ultiraoquc cx. istis die, sinc pjilW et cukeamenlis ,

Hgatus corrigia circa collum : septemquc praecedentibuB feriis sextis in pane et a. qua ieiunet, ecclesiara nuUo modo tunc in- gressurus: singulis item septem ilhs die- bus dominicis, tresaut duos aut unum pau- perem pascat si potest: ahoquin alia poe- nitentia afficiatur : recusans ( hanc subire poenam) ecclesiae ingressu interdicatur ; in obitu ecclesiastica careat sepultura, di- ves amagistratu mulcteturpoenasolidorura quadraginta, alioqui triginta, seu viginti.

5. Canones poenitentlae ad tertium, praeceptum ♦ spectantes.

Qui opus aliquod servile die dominico festove fecerit, poenitentiam aget tres dies in pane et aqua.

Qui die dominico opus terrenum fece- rit, dies septem pocnitentiam aget.

Si quis ante ecclesiam saltationes fece- rit, emendationem pollicitus, poenitentiam aget annis tribus.

Si quis pransus missae interfuerit, poe- nitens erit dies tres in pane et aqua.

Si quis sacram communionem sumpse- rit post aliquara vel minimam degustatio- nem, poenitentiam agct dies decem in pa- ne et aqua.

Si quis in ecclesia confabuletur, cum di- vina fiunt , poenitens erit dies decem in pane et aqua.

Si quis ieiunia a sancta ecclesia indicta violaverit , poenitentiam aget dies viginki in pane et aqua.

In quadi-agesima, carne, sine inevitabili necessitate, vescens , in pascha non com- municet ac praeterea a carne abstineat.

Qui in quadragesimaieiuniura violaverit, pro uno die poenitentiam aget dies septem.

Si quisieiunium quatuortemporuin non custodierit, poeniteus erit dies quadraginta in pane et aqua.,

4. Canones poeniieniiae contra infraclores quurii praecepti.

Qui parentibus maledixerit, quadragin- ta dies poenitens sit in pane et aqua.

Qui parcntes iniuria afTecerit, tres annos.

Qui percusserit, annos septem.

Qui expulerit, tamdiu poenitcns, quam- diii in impictate perraanserit.

Si quis contra episcopum, pastorcm ct patrcm suum insurrexerit, in monasterio omnibus diebus vitae suae poenitentiam aget.

Si quis contra episcopura conspiraverit, gradu suo amovebitur. ♦

Si quis episcopi sui aut ministrorum eius vel parochi sui praecepta contempse- rit, pocnitentiam aget dies quadragintu \« pane ct aqua.

PARS I.

5. Canofies poevitenttae ctrca peccaia eontra quintum praeceplum commissa.

Qui presbyterura occiderit, poeniten- liam aget annis duodecim.

Si quis presbyter presbyterum occide- rit, poenitentiam aget annis viginti octo.

Si quis prcsbyterum artnis conlra se ir- ruenlem occiderit, poenitens erit annos decem.

Si quis palrem aut malrero, fratrem aut soroiem occiderit, toto vitae suae tempore non suscipiat corpus Domini nisi in obitu: abstineat in carne et vino dum vixerit ; ieiunet secunda et quarta et sexta feria: si autem nolenti accidit, decem annis poe- niteat iudicio sacerdotis.

Qui voluntarie filium suum vel fiham suam vel germanum aut germanam suam occiderit, quinque annis extra fines ipsius terrae exul fiat: deinceps viginti annis poe- niteat.

Quae mulier filios suos necarit, pera- cta septenni poenitentia, in monasterium detrusa monasticam vitam perpetuo regu- lariter aget.

Si quamulierpost partumfilium filiam- ve sponte interfecerit , poenitentiam agat annos duodecim et nunquam erit sinepoe- nitentia.

Paupercula, si ob difficultatem nutrien- di id commiserit, annos septcm.

Si qua mulier sponte abortum fccerit, poenitentiam aget tres annos; si nolens , qiiadragesimas tres.

Item mulier partum suum perdens vo- luntarie anle quadraginta dies, poenitens crit annum unum: si post quadraginta dies, annos tres : si vero postquam editus est in lucem, tamquam bomicida.

Quae sceleris occultandi causa filium necarit, poenitentiam aget annos decem.

Qui nolens filiuta oppresserit, si post baptismum, poenitentiamagetdies quadra- ginta in pane et aqua, oleribus ac legumi- nibus: abstinebit ab uxore dies totidem , deinde poenitens erit tres annos per legi- timas ferias: tres praeterea ([uadragesimas in anno observabit : si ante baptismum quadraginta dies , ut supra , et quinquen- nio praeterea poeniteat, unum in pane et aqua.

Cuius filius sine confirmationis sacr^- mento moritur, parentes quorum negli- gentia id factum est , poenitentiam agent annos tres.

Si quis explendae causa libidinis vel o- dii meditatione, ut non ex eo soboJes na- scantur, homini aut mnlieri aliquid feccrit vol ad potandum dcderit ut non possit gcncvarc aut coiicipcve, homicida tencatjir.

lUSTOHlCA Xi.f

i Qui uxorcm occiderit aut monasterium ingrcdiatur, poenitentiam perpctuam actu- rus; aut cuncta negotia saecularia diniit- tens, perpetuo abstineat a carne, sagimine, vino, cerevisia etc. exceptis diebus resur- rectionis et natalis Domini: uxorem non ducat: in fiue tantum vitae eucharistiam accipiat.

Si mulier maritum suum causa forni- cationis veneno interfecerit, aut quacum- que arte mortem eius procuravit, saccu- lum relinquat et in monastcrio pocni- teat.

Qui mortem sibi consciverit, pro eo nulla in missa commemoratio fiat, ncque cum palmis eius cadaver sepehatur.

Si quis sponte hominem occiderit, ad ianuam ecclesiae semper erit et in obitu communionem recipiet: si casu necarit , poenitentiam aget annos septem.

Si quis hominem necare voluerit,neque hoc scelus potuerit patrare, ut homicida poenitentia afficictur.

Si quis per iram subi^am aut per rixam hominem necarit, poenitentiara aget annos trcs.

Si quis iussu domiui homicidium pcr- pctrarit, dies quadraginta in pane et aqua, et praeterea scptem annos sequentes pcr legitimas fcrias ieiunabit.

Qui homicidii auctor fuit, ob consilium quod dedit , erit in poenitentia quadra- ginta dies in pane et aqua cum sepLem sc- quentibus annis.

Si quis casu homicidium fecerit, poe- nitens erit quadraginta dies in pane et a- qua : quinquennio communione privabi- tur: a cibis abstinebit arbitrio sacerdotis.

Qui homicidio quod postea factum csl consenserit, poenitentiam aget annis se- ptem, tres in pane et aqua : si autem vo- luerit nec potuerit, tres tantum annos.

Si quisaliquem vulneraril vel ei aliquod membrura praecideiit, poenitentiam aget uno anno pcr ferias legitimas: si cicatrix gravis est et vuhieratum deformcm rcd- dit, quadraginta etiam dies poenitebit in panc et aqua.

Si quis ictum proximo dedcrit nec no- cuerit, tridui poenitentiam aget in pane et aqua ; clericus unius anni et mensium

Si quis aHquem per iram perculiens de- bihtaverit ; soluta raedicamenti impensa , si laicus est , poenitcns erit quadraginta dies in pane et aqua^si clericus, duas qua- dragesinias: si diaconus, septem mensibus: si presbyter uno anno.

Si quis fratri suo quem oderit , recon- cihari non vult, tandiu in panc ct aqua ;i;)Ocnitentiam aget quoad reconcilictur.

XLVi

DISSERTATIO

6. Canones poenitentiae ad expianda peccata contra sextum mandatum commissa.

Si laicus solutus cum foemina soluta eoncubucrit, poenitens erit annos tres : et quanto saepius, tanto maiori poenitentia alficietui'.

Uxor viro conscio moechata, si dignam poenitentiam egerit, post decem annos sa- cram communionem sumet.

Si quis coniugem fornicarl consenserit, diebus omnibus vitae in poenitentia erit. Vir solutus, si cum alterius uxore adulte- rium coromiserit, poenitentiam aget aanos septem: mulier quinque.

Mulier soluta cum alterius marito a- dulterium patrans, poeuitcntia afEcietur decennali. -

Si quis maritus semel lapsus est, poeni- tentiam aget annos quinque: si saepios , omnibus diebus vitae suae.

Si quis uxorem simul et coucubinam habuerit, in poenitentia erit annos septem tt amplius pro ratione culpae.

Qui cum uxore sua turpiter concubue- rit, poenitens erit quadraginta dies.

Si quis adolescens cum virgine pecca- verit, poenitentiam aget annum unum.

Qui puellam aut muliercm, libidinose oblrectaverit: siclericus est, quinque dies; si laicus tres dies poenitentiam aget: mo- nachus vel sacerdos, a ministerio suspen- sus, poenitens erit dies viginti.

Qui corruperit virginem quam postea u- xorem duxerit, poenitentiam aget annum unum per legitimas ferias : si vero non du- xerit, annos duos per legitimas ferias.

Vidua quae stupruni admiserit, poeui- tentiam aget annum unum : et praeterea altero anno ieiunabit legitimis feriis.

Cum duabus sororibus fornicatus, poe- nitentiam aget toto vitae suae tempoie.

Qui incestum fecerit ( in secundo vel tertio gradu etc.'), ei alii annorum duo- decim , ahi quindecim, alii decera poeni- tentiam constituunt.

Quicunque sacerdos spiritualem filiam violaverit , dignitatis honorem amittet et perpetuam poenitentiam aget.

Qui monialem violaverit, poenitens sit annis decem.

Presbytcr si foraicationem admlserit , ^ponte confessus, poenitentiam aget annus decem.

Qui cum brutis coierlt, poenltentia affi- ^ietur annorijm de(^m et diuturniori et- ^am pro personae conditione.

Qui contra naturam coierit ; si servus est, scopis castigabitur : et poenitebit an- t)OS duos ; si hbcr est et matrimonio iun- ctus , annob dcccm: si solutus, annos se-

PROLGGOaiENA

ptem : pueri, dies centum : laicus matrl,- monlo iunctus, si in consuetudinem habuc'» rit, annos quindecim: si clericus, de gra- du amotus ut laicus poenitentiam aget: qui cum fratre tale scelus admiserit , ab omni carne abstinebit, poenitensque erit annis quindecim : si clericus, diuturniori et gra- yiori poenitentia afficietur.

Vir se inquinans , primo dies decem ; sl iterum, dies viglnti : si tertio, dies tri- ginta : si nefarie agere perget, poenitentiac accessio ei fiet : si puer, dies quadraginta ; si maior quindecim annis, dies centum.

Qui complexu foeminae vel osculo pol- lultur, poenitentiam aget dies triginta : qui contactu inverecundo, menses tres.

Qui concupivit mente, sed non potuit, dies decem poenitentiam aget.

Quiturpiloquio aspectuquepollultur nc- gligens nec vere peccare vohiit, poeniten- tiam aget dies viginti: si vero impugnatio- ne tentationis inquinatur, poenitebit item dies viginti,

Quicumque lenocinium exercuerlt, toto vltae tempore poenitebit: item sacram com- munionem non accipiet, nisi in fine.

Si quae mulier cerussa aliove pigmento, se obhnit, ut ahis viris placeat, poeniten- tia afficietur annorum trium.

7. Canones poenitentiae ad septimum decalogi praeceptum spectantes.

Qui furatus est aUquid de ecclesiae su- pellectiU vel thesauro, quod substuht rcd- det, ettres carinBiS (quadragesimas) cum septem sequenlibus annis poenitebit.

Quisacras rehqulas furatus est, iihs re- stitutis, septem carinas ieiunabit.

Pecuniam ecclesiarum furatus, quadru- plum reddet: si quid item de ministerio ecclesiae aliquo modo subrlpuerit, poeni- tens erit annos septem.

Sacrilegus rerum eccleslastlcarum Inva» sor, tres annos communione privabitur ac praeterea sine esu carnis ac potatioue vini usque ad septennium poenitens permanebit.

Qui ecclesiam incenderit aut incendio constnserit, restitutione facta, poenlten- tiam aget annls quindecim.

Si quis raalo studio vel odio vel ulcl- scendae iniuriae causa incendium commi- serit, committive iusserit aut incendiario auxihum vel consihum sclenter dedcrit , excommunicctur : mortuus christiana se- pultura carebit nec vero absolvetur, nisi damnum pro facuUatibus resarciverit iu- raveritque se in posterum tale facinus nun- quam admissurum.

Si quis scpulcrum vlolaverit, pocnitens crit annos septcm , e quibus trcs in pajic ct adua.

PAns I.

Qin septilcnim infrcgcrit ut dcfiincti se- jmlti vestimenta fiirarelur, poenitens eiit annos duos pcr lcgitimas ferias.

Qni de oblationibus, quae ecclesiis fa- ptae sunt, aliquid rctinucrit, poeniteus erit dies quadraginta in paue et aqua.

Qui decimam sibi retinuerit aut dare ne- glexerit, quadruplum restituet ct poeniten- tiara aget dies viginti in pane et aqua.

Qui hospitalis domus administrator a- liquid de administratione subtraxerit, re- etituet quod abstulit, poenitensque erit aunos tres, i

Qui pauperem opprcsserit eiusque bona abstulerit , reddet ei suum , et poenitcns crit dies triginta in pane et aqua.

Clericus furtum capitale faciens, septen- nii poenitentiam explebit ; laicus, quin- quennii , et quod furatus cst , i'eddat

Qui fregcrit noctu alicuius domum aut aliquid abstulerit, pretium reddet, et poe- iiitentiam aget annum in pane et aqua.

Si quis furtum de re mmori semei aut bis fecerit, restituta re, poenitentiam a- gat annum unum.

Qui rem inventam non reddit, furtum committit: idcirco tamquam de furto poe- nitentiam aget.

Si quis usuras accipit, rapinam faclt: ideoque quicumque illam exegerit, poeni- tentiam aget annis tribus , uno in pane et aqua.

8. Canones poenitmtiae

pro peccatis contra octavum praeceptum.

Qui affirmaverit verum esse quod fal- Rum est, poenitentiam aget ut adulter: ut homicida qui sponte id facinus admiserit.

Qui falso testimonio consenserit, poe- nitens erit annos quinque.

Qui proximo falsum crimen obilcit , poenitentia afficltur ut falsus testis.

Si quis contra proximura lingua lasci- vus erit, triduana poenitentia expiabitur.

Siquis murmuraverit, iudicio sacerdotis poenitentiam aget, pro culpae gravitate.

Si quis convicium manifestum fratri intulerit, dluturna expiabitur poeuiteutia pro modo peccati.

Si quis facile detraxerit falsumque in hoc dixerlt, poenitens erlt dies septem in pane et aqua.

Qui falsitatem fraudemque in ponderi- »U5 et mensuris admiserit, poenitens erit in pane et aqua dies viginti.

Falsariui in pane et aqua poenitentiam agat quamdiu vivit.

9. Canones poenitentiae pro peccalia conlra nonum decalogi praeceptum.

Rcra alienam ncfarle concupiscens a- varusque, poenitens erit auQi» tr;h„a

niSToniCA xLVii

Qui alicna concuplsclt, furtum est: qui aliena rapere cupit, rapina est: qui res ec- cleslae furari appetit, sacrileglum est: ideo ciuu nefarie concupiscendo graviter pcc- cet, ita peccati mortalis poenitentiam a^et arbitrio sacerdotis.

Qui rem aliquam proximi pretiosam in- venire cupit ut illam sibi retineat, mortale peccatum conciplt, culus poenitentiam a- get, ut praedictum est de furto.

-JO. Canones poenitentiae pro peccatis conlra decimum decalogi praeceptum.

Si quls concupiscit fornicari ; si episco- pus, poenitens erlt annos septem: si pre- sbyler, quinque: sidlaconus velmgnachus tres, e qulbus unura in pane et aqua : si clerlcus aut lalcus, annos duos.

SI quls in somnls ex immundo desldcrlo polluitur, surgat et cantet septem psalmos poenitentiales : et in die triginta (cantet).

Si clerlcus aut laicus ex mala cogita- tione coufupiscentiaque semen effuderit, pocnltens erit dles scptem.

\\. Canones poenitentiae conira 7. peccaia capilalia speciatimque gulam et ebrietatem.

Pro capltali mortallque crlmine, poeni- tentia septem annorum indicitur: nisi pec- cati gravitas et personae status severlorcm diuturnioremque poenitentiam requirat.

Pro capitali criznlne poenitentiam agot laicus annos quatuor, ciericus quinque subdlaconus sex, diaconus septem, presby- ter decem, episcopus duodecim.

Sacerdos imprudenter ebrlus factus, pa- ne et aqua poenitentiara agat dies septem : si negligenter, dies quindecim: si per con- temptum, dies quadraginta.

Diaconus et ahus clericus ebrius factus, arbitrio sacerdotis poenitens erit.

Monachus ebrius, pane et aqua mensi- bus tribus ; si clericus , viglnti dies.

Laicus ebriosus gravlter arguatur, et poe- nitentiam agere a sacerdote cogatur.

Qui bumanitatis gratia alium inebrlari procurat,poenitentiam agetdiebus septem: si per contemptum, dies trlginta.

Qui prae ebrietate et crapula vomitura fecerit: si presbyter aut diaconus, poeni- tentiam agat dics quadraglnta; si raona- chus aut clericus, dies triginta: si laicus, dies quindecim abstineatque a vino et car- ne dies tres.

Si quis gulae causa ante horara legiti- mara ieiuniura fregerit, duos dies poeni- tentiam aget in panc et aqua.

12. Canonei poenilentiae pro variis peccalis.,

Si quis nlmlo cibo se ingurgltaverit ct inde dolorem scnserit, unum diem poeni'» ■ t<;ntiaiu aEet in pauc et aqua.

XLVIU mSSERXATIO

Si quis sacordos rtaissain canlt nequc comniunicat, per annum poenitentiara agat, iiec vci'o interea celebret.

Sacerdos excommunicatus si ceiebrat , tribus annis poenitens sit, bebdomadisque fcingulis feria secunda , quarta et sexta a •vino et carnibus ieiunet.

Sacerdos sacerdotii sui gradu ordineque in perpetuum amotus si celebrare audct , j)rivatur commuuione corporis et sanguiuis iesu Cbristi usque ad ultimum diem , et jo excommunicatione est, vialicum tantum in fine sumens.

Si gutta sanguinis Christi in terram ca- dit, .sacerdos in poenitentia sit quinqua- [;inta dieLus: si super altare et ad pannum unum transit, diebus duobus: si usque ad pannos duos, diebus quatuor: si usque ad tres, diebus nbvem: si incaute dimisit , quamvis nibil nefandi acciderit, tribus iuensibus a sui muueris administratione a- movetur.

Qui scicns se rebaptizandum curaverit, si quidem per haeresim tale flagitium pei'pe- trarit, poeniteutiam agat annos septem : tres quadragesimas primi anui ieiunet in pane et aqua, et quarta et sexta feria alio- rum annorum.

Si propter purificationem se rebaptizan- dum curaverit , poenitentiam aget annos tres: si per ignorantiam, non peccat qui- dem; nihilominus non promoveatur ad sa- cros ordines, licet exceliens et eximius vi- deatur.

Si episcopus aut presbyter aut diaconus sc rebaptizandum curaverit, per totam vi- tam pocnitentiam aget.

Clerici, monachi, monachae, sponte sua per haereticos rebaptizati, poenitentiam a- ijent per annos duodecim.

Presbyter, qui clandestinis sponsalibus interfuerit , suspendatur ab officio suo an- iios tres.

Presbyter qui mortuum corpus altaris inappisinvolverit, poenitentiam aget annos decem et menses quinque: diaconus au- tem annos tres et meuses sex..

Qui legata pia ecclesiae non solvit, uno anno poenitens sit j et per legitimas ferias iciunet.

Qui sui sexus habitum mutaverit, poe- iiitentiam aget annos tres , promittens e- jncndationera.

Infirraos et in carcere detentos visitare negligens, poenitentiam aget dies septera pane et aqua victitans.

C*r. VI. CliSUISTICA THEOLOGIAE OAIGO , PBOGHES3D8 IC BATIO DNIVESSA.

I. Poenitentialia, dc quibus hactenus, ri- lualis praclerca libcr ct codex canonum .

PnOLECOMENA

fucre praecipui confessarlorum libri fcre. ad XIII. saeculum ; ut mirandum sit qu^ poenitentiae sacramentum iu tanta hbro- rum paucitate, atque etiam imperfectione (vide Francohnium de poenit. lib. i. c. 8.) fuerit per tot saecula administratum. La- bente autem xiii. saeculo cocperunt ah- quot acris ingenii viri sententias patrum ad doctrinam fidei pertinentcs paulo ante a Petro Lombardo coUectas, eL patrum si- militer senteutias ad doctrinara luorum spcctantes, canonesque et res]>onsa ponti- Gcum paulo ante ctiam ipsa a Gi-atiauo collecta, interpretari, expHcare ct multas circa utramquedoctrinam quaestioncssub- tihter movcre. Hinc orta theologia scho- lastica, nerape disputatrix et raethodica et facultas canonica canonum inteipres et ex utiaque theologia moralis seu casuistarum qui sic dicti post ahquot saecuia fuerc , quia ipsi respondent casibus conscicntiae, non quidem ut ohra cpiscopi, conciiia et pontifices, nempe tamquam ecclesiae pa- stores doctoresque a Deo constituti, sed ut privati interpretes scripturarum, legum eorumque oranium quae aut patres sense- rant aut sanxerant, uempe sententiarum et sanctionum. Hi praetcr multas quaestio- nes morales insertas tractatibus theologiue speculalricis scripserunt directoria quae- dam confessariorum in quibus mcthodo longe meliori fusiusque quam olim fierct in libellis poenitentialibus, totaque cano- num collatione, agitur de iis quae confes- sarius scire debet. In illis siquidem non solum traditur modus interrogandi, casti- gandi et absolvendi poenitentes , sed sin- gulae partcs sacramenti explicantur eaque circa illas doctrina traditur, qua quaestio- nibus, casibus et dubiis saltem, quaesolcnt in eo foro proponi, facile respondetur.

IL Circa anuum 1228. floruit s. Ray- mundus de Pcnnafort insigne praeclarissi- mi dominicani ordinis ornamentum. Scri- psit is Summam de casibus poenitentia- libus libris quatuor comprehensam , quo- rum priinus de peccatis adversus Dcum. 3. Adversus proximum. 3. De ecclesiasti- corum delictis, officiis et iuribus. 4- D« uia- trimonio agit. S. Antoninus ac Vincentius Bellovacensis eara saepe laudant. Piuries typis expressa fuit ut Lovanii 1^80. Co- loniae i^gS. Parisiis i5oo., quas editJones Fabricius recenset in bibliotheca mediae et infimae latinitatis* Huo spectat Alexau- dri dc Hales Summa de virtutibus et de- slructorium vitiorum, quamquam contra Waddingum utrumque opus Alexandro abiudicat non couteranendis ai'guraentis, ac iuniori scriptori tribuit lacobus Quetif tomo I. LibLioth. dominicanorum. Acces-

sit Vincentn Bellovacensis Specutum mo- rale. Multa iu eamdem rem , jpraesertini vero Librum poenitentiarium loannes de Deo conscripsit A. D. 1247. Vide de illo Caveum etFabricium. Porrocirca a. laSo. Guilielmus Redonensis e dominicana fa- milia apparatum, sive glossas edidit ad summam s. Raymundisaepiusvulgatas ^ub loannis de Friburgo nomine. Paulo post babuimus s. Bonaventurae Confessionale. 111. Sub initium insequentis saeculi oc- currit loannes friburgensis dominicanus iunior qui Summam maiorem seu conjes- snriorum et quaestiories casuales compo- suit , tum celeberrima Astesani seu Asten- sis Summa de casibus conscienliae, cuius cditiones Waddingus persequitur. Eius- dem quem Astensis professus fuerat, mino- ritarum scilicet ordinis fuit Monaldus qui circa ann, i33o. floruit: exstat autem eius Summacasuumconscienliae, aurea etmo- naldina dicta. Circa idem tempus Bartbo- lomaeus a s. Concordia natione italus, do- mo pisanus , professioue dominicauus Qo- rebat. Hic a. i338. Summam casuum con- scientiae absolvit quae ab auctoris patria Pisanella etiam vocatur et praeterea Ma- gistruccia. De casibus conscientiae scripsit quoque a. circiter i335. Henricus de Er- fordia. Speculum vero curatorum Rauul- pbus Higdeuus beuedictinus castriensis a. 1357. Siugularcm porro famam sibi con- ciliavit loannes de Burgo, qui a. i385. li- brum contexuit inscriptum: Pupilla oculi omnibus sacerdotibus tam curatis quam non curatis summe necessaria , in qua tractatur de septem sacramentorum ad- ministratione, de decempraeceptis deca- logi et de reliquis ecclesiasticorum offi- ciis. Hisadde Antonii deButrio Speculum de confessione quod Walthonus Lovanii editum memorat.

IV. Quiuto autem et decimo saeculo hi ftoruere casuisticae tbeologiae doctores. I. loaunes Charlierius de Gerson qui prae- ter alia opusculum tripartitum de prae- ceplis decalogi, de confessione et de arte moriendi composuit tauto plausu e&ce- ptum ut illud xvii. omuiuo synodorum quas recenset Launoius in inst, gymn. Navarr. par. a. c. i. p. 010. dpcreto pre- sbyteri et curati in expoueudo decalogo , audiendis confessiouibus et visitandis ae- grotis adhibere iuberentur. II. Heuricus de Hassia. Scripsit regulas ad discernen- dum mortale peccatum a veniali, librum de contractibus et ordine censuum , tra- ctatum de conjessione et commentarium irt decem praecepta. 111. Nicolaus Din- ckelspulius edidit de praeceptis decalogi, de tribus partibus voenitentiae et con- MOK. t.

PARS I. HISTORICl XUX.

fessionale peccalorum. \V\ S. Bernardi* nus senensis, qui tractatum de conjessio- ne conscripsit. V. Nicolans Auximanus. At eo habuimus Surnmam casuum conseien- tiae, supplemenium ad summam Pisa- nellam et interrogatorium conjessorum. VI. loannes Nider. Ex eius operibus huc spectat consolatorium timoratae conscien' tiae, praecepiorium seu tractatus de de- cem praeceptis, de contractibus merca- turum liber. Vll. Aegidius Garlerius. Eius diversae casunm consultationes prodiere BruxeUis 1478. quas iuter tractatus de de- cimis , de inttgritate confessionis etc. VUl. NicolausPlovius, aliisPlonus. Scri- psit de excommunicationibus , de horis canonicis dicendis , de interdicto eccle- siastico, de irregularitate, de sacramen- tis et eorum administratione, de sacrijicio missae ; qui tractatus simul prodiere Ar- geutorati iSgS. IX. S. loannes Capistra- nus. Edidit speculum conscientiae , tra- ctatum de canone pcenitentiali, de usuris et contractibus aliaqae. X. S.Antouinus ar- chiepiscopus florentinus. Praeter tractatus de suspensione, de usuris etc. elucubravil summam theologicam et summam confes- sionalem saepius editam. XI. Henricus Har- phius. Speculum aureum scripsit in lo. praecepta decalogi, et librum de tribus poenitentiae partibus. XII. loannes Beet- zius, cuiuspraeceptorium divinae legis sive expositio decalogi exiit Lovanii 1486. JoL. XIII. AngelusdeClavasio, cuiusexstal Summa casuum conscientiae , angelica vulgo dicta. XIV. Baptista Trovamala qui cd utilitatem simplicium confessorum summam casuum conscientiae Rosellam vulgo nuncupatam divulgavit. XV. Mi- chael de Mediolano. Eius confessionale seu methodus confitendi Venetiis prodiit a. i5i3. XVI. Michael Lochmaver. Scri- psit Parochiale curatorum quo ojficium curati circa sacramentalia late exponit.

V. Porro sequentibus saeculis quemad- modum scholastica* theologia maximum nacta est incrementum, ita et moralis am- pUficata est. Nam et theologi scholastici multa de morali theologia coepere subti- liter disputare, et ii quos morales seu ca- suistas dixere, integros de pluribus eius facultatis singularibus partibus, singulares accuratissimosque edidere tractatus ac prae< terea novo ordine ac maiore studio uni- versam theologiam moralem conciunarunt. Probatissimi ex illis, inquit Fraucolinus, Tyrocinii theologici parte quinta , hunc ordinem sen'ant. Agunt i. de conscien- tia, scilicet recta et erronea, probabili , dubia et scrupulosa. 2. De peccatis et de condilionibus ad peccandnni requisilis^

D

t DISSERTATIO

vel ah eo excusantibus ac proinde de vo- luntarioy de tibero, de metu iusto et in- iusto,gravi et let^i ; de ignorantia ante- cedente, comitante, consequente , excu- jante, non excusante ,• de peccato mor- tali, veniali, personaLi, originali. 3. De legibus in genere earumque causis et ef- fectibus, de legibus in specie, ut de lege poenali, de lege non scripta seu con- suetudine , de lege concedente privile- gium adeoque de privilegio. Inde de ces- sationey interpretatione ac dispensatione legum. 4- -^fi fi^^ eiusqui obligatione , de injidelitate , haeresi, dpostasia, poe- nis spiritualibus ac tempbralibus haere- ticorum. 5. De virtute spei eiusque con- trariis vitiis, praesumptiane, desperalio- ne etc. 6, De caritate in Deum et proxi- mum eiusque effectibus seu actibus, ut de eleemosyna, correctione Jraterna etc. ac de vitiis ei contrariis ,odio, invidia, dis- cordia, schismate, btllo iniusto, rixa, duello, scandalo. 7. Be religione eiusque actibus, nempe de orlatione, de horis ca- nonicis, de adoratiotie, de sacrificio, de observatione Jestoriim , de primitiis, de oblationibus , de reverentia debita locis et personis sacris eorumque immunitate, de beneficiis ecclesiasticis,de eorumpro- visione, acquisitione,collatione, oneribus, utilitatibus, vocatione, omissione, divi- sione, extructione, erectione, unione. De iuramento et voto eorumque obligatione, relaxatione , irritatione , commutatione. De adiuratione. De statu religioso eius- que suscepttone,professione, relaxatione, privilegiis. Rursus de vitiis religioni op- positis , idololatria, superstitione , divi- natione, vana observaniia, maleficio, ten- tatione Dei, blasphemia, sacrilegio, simo- nia. 8. De ritibus seu signis maxime re- ligiosis praecipuisque nostrae religionis characteribus, nempe de sacramentis in genere et in specie, et praesertim de sa- crosancta eucnaristia,de sacramento poe- nitentiae, de suffragiis, indulgentiis, iu- bilaeo et bulla cruciatae, de censuris, de sacramento ordinis, irregularitate, depo- sitione, degradatione , ac demum de sa- cramento matrimonii eiusque impedimen- tis horwnque dispensatione. 9. De pru- dentia,fortitudine ac temperantia, ubi de abstinentia, ieiunio, sobrietate, castitate^ virginitate, humilitate, studiositate, man- suetudine, clementia, modestia vitiisque oppositis, nempe gula, ebrietate, luxuria, superbia, praesumptione, vanagloria, am- bitione, vilitate seu nimia sui abiectione, euriositate, ira, crudelitate, immodestia m cultu ornatuque. 10. De iustitia in ^enere, de iure, dominio, usufructUf.usu,

PBOL£Gofliti,»A.

habitatione , emphitheusi,feudo, servitu- te,possessione,praescriptione. 11. De iu- slitia commutativa in pactis et contra- ctibus,ubi de contractibus in genere. 12, De contractibus in specie, de promissio- ne, donatione, commodato, deposito, mu- tuo ( ubi de usura ), emptione , censu , cambio etc. Hi sunt theologiae moralis tractatus, quos aut universos aut pleros- que aut aliquos apud innumeros scri- plores reperies.

VI. Non admodum ab hoc ordine ab- honent recentiores rigoristae, etsi mul- tum et sententiis et quaestionum tractan- darum ratione ab istis dissentiunt. Ha- bent nimirum (quod scite a Francolinlo notatum in praefat. ad cleric. roman. contra nimium rigorem munitum): lan- senistae theologiam suam speculativam et practicam seu moralem. Speculativa iansenismus est f practica, seu mora- lis rigorismus est. Huius tria principia sunt. Patres iactare plurimum. Pon- tifices aestimare parvi , recentiores theo- logos nihili. Patribus, ut ab ipsis repo- nuntur, deferre obsequium verum, pon- tificibus simulatum, reliquis doctoribus neutrum. A divo Augustino vero aut pu" tato recedere nunquam , nec doctorem ex conciliis interpretari, sed ex eo con- cilia f pontificibus ex cathedra docenti- bus accedere aliquando, et id profiteri si videlicet non adversentur; a schola- sticis vero^praesertim duplicis postremi $aeculi,in controversiis morum, vel in re, vel in modo loquendi recedere sem- per, vel ne legere quidem illos et multo minus in suis scriptis vel libris honori- ftce allegare.

PARS 11. D1DA.CTICA.

SEU DE LOCIS MORALIS TUEOLOGIAE

De locis moralis theologiae ante me (jui egerit vidi neminem, vel quod, quum iidem fere sint qui dogmaticae tbeologiae, inutilis visa fuerit eiusmodi tractatio; vel quod vulgata apud casuistas docendae huius praeclarissimae facultatis ratio hasce dis- quisitiones veluti quae eruditionem magis sapiant, qu^m necessitatem desiderari pa- tiatur. Verum si quid inteliigo , nuUa hodie morali theologo disputatio aut uti- lis, aut etiam necessaria magis, quam quae de locis moralls theologlae instituitur. Nam et singularia sunt dliqua, huiusquc disciplinae propria , quae apud Canum aliosque de dogmaticae theologiae fonti- bus tractatores frustra quaesieris, et ine-- utus horum locorum abusus qui pas&ii»

PAUS !I. DIDACTICA

in autiproLabilistarura tncologicis libris occurrit, maxiine postulat, ut certi qui- dam canones pro recto coruradem loco- rum usu definiantur. Concinae in appa- ratu ad suam theologiam chi'i-slianam si- miam agere placuit, et quum meos dc lo- cis moralis iheologiae tractatus vidisset, ipse etiam de his disputare aggressus est; sed nihil bonae frugis inde extundas, rer- borum adeo plena sunt omnia, convicio- rum, declamationum, ul quis huius tra- ctationis scopus sit, ne intellexisse qui- dem videatur. In eodem hoc iterum ar- gumento versabor , multis praetermissis , quae minus necessaria sunt, auctis vero et confirmatis iis, quae ad locorum ho- rumce usum , praecipuum scilicet huius disquisitionis finem pertinent.

CaP. I. Db SCBIPTDKIS SlCBIS

^. -1 . Quotuplex sit sacrarum scripturarum sensus.

Triplex est scripturarum sensus, litte- ralis , qui et historicus dicitui', quod in historia elucescat is maxime, mysticus et accommodatitiui. IJnum litteralem sen- sum admittunt novatores quos a Sahne- rone proleg. 7. Sei'ario cap. 21. Bonfre- rio cap. 20. vide vehementer exagitatos confossosque.

Litteralem sensum dicimus: quem ver- ba sive proprie sive metaphorice accepta ex Spiritus sancti loquentis intentione primo et immediate significant, Non e- nim is tantummodo Htterarius sensus est, quem verba proprie sine tropo significant; ahas plura scripturarum loca Utterah sen- su carerent. Hiuc merito Bellarminus lib. 3. cap. 3. apud Serarium docet, duphcem esse litteralem sensum, proprium etjigu- ratum.

Mjrsticus porro is est, qui non proxi- me per voces; sed mediate et remote, nic- diis scihcet rebus per voces sensu litte- rali significatis a Spiritu sancto indica- tur. Exemplum esto illud Deuter. 25. Non alligabis os boui trituranti. Ubi sensus htteraUs is est, quem verba indicant; my. sticus vero, ut s. Paulus 1. Cor. 9. ex- plicat, doctoribus et concionatoribus ne- cessaria ad victum suppeditanda esse si- gnificat. Quum autem res mediate, et re- mote in scripturis per voces indicatae, tres veluti iii classes tribui possint, tri- plex quoque mysticus sensus a doctoribus statuitur : Allegoricus qui res credendas et ad militantcm ecclesiam pertinentcs significat, Anagogicus , qui circa rcs sperandas ac triumphantis ccclcsiae pro- piij*,» vcrsalur ; Tropotogicus, qui res £-

gendas, morumquc iiistitutioncm spectat, Kinc cclebre illud dystichon:

Litlcra gesla docel;quid credas aHcgoria;

Moralis quid agas; quo lcudas auagogia. Accommodntitius est, per quem ea , quae littcrali sensu dicuntur, ad aha, quae Spiritus sanctus neque proxime , nc- que remote significavit, transferuntur. Inmultis huiusmodi accommodatione uti- tur ccclesia, ut quum ijlud Eccl. 44- In- uentus esl iuslus, et in tempore iracun- diae facius est recoiicilialio , sanctis confessoribus aptat. Sic cliam quae Za- char. 4- de lesu sacerdote fiHo losedech ol Zorobabel dicuntur.: Hi sunt duae oli- i^ae ctc. loannes ^poc. 11. 4- Enoch et Eliae accommodat. Haec autcm de hisce sensibus notabis. Primum cst accommo- datitium sensum quum ex cuiusque inge- nio fingi possit, perperam ad probandum afierri.ll. Sensuni htleralem in omni om- ninoscripturae loco reperiri,nonitem my- sticum. 111. Posse interdum plures eiusdein sententiae sensus Htterales dari , ut post b. Thomam i. p. qu. i. art. 10. probant Salmeron.pro/e^. 8. Serarius c. 21. quae- stiunc. 12. Bonfr. cap. 20. sect. 5. Exem • pio sit locus ille Isaiae cap. 53.: Genera- tionem eius quis enarrabii? quem palres plurimi de aeterna Christi generationc, dc temporah in ulero Virginis aUi intel- iigunt: utrique apte, sive generationem utramque spectes, sive loci ilhus sericm universam. IV.Posse quoqueplures in ea- dein senteutia mysticos sensus, alque adeo interdum omnes reperiri. Sic lerusalem, quae vox litterali sensu urbem siguificat; aJlegorice eeclesiam, tropologice animam, anagogice coelestem gloriam indicat. V. Sensum mysticum plerumque ex veteri tantum testamento erui, utpote quod ti- guris, allegoriis et symbohs abundat : ra- rius vero in novo reperiri, Hcet in hoc et- iam locum habeat, uti iii navicula Petri iactata videre est, quae mystice persecu- tiones ecclesiae iiiatas significat.

§. 2. Quonam modo Ulterarius hibliorum sensm sit investigandus.

De Htterario sensu quaerimus, quonai« jnodo investigandus sit : nam mysticuu» morali theologo utiliorem credo exornaii- dis thesibus suis, quam solidc compro- bandis, de quo scquenti capite.

Interea XII. subsidia huic liabeto litte- rah sensui inquirendo maxime apta, quo- rum priora scx aliorum etiam librorum communia sunt, postcriora sex bibliorum propria.

l. Linguarum graecae pracscrtim, atquc hebraicae cognilio. II. Artiuin, qnihiis lo-

tii

mSSERTATlO MOLEGOMSNA

quendi ratio traditur, peritia, sive gram- matica, sive rhetorica sit, III. Disciplina- rum, quas scripturae attingunt, scientia. Huc praeter scholasticara theologiam spe- ctat historia, philosophia, mathesis, geo- graphia et antiquitatis universae notitia. IV. Omnium quae in libri vel capitis con- textu sunt consideratio; antecedentium videlicet et cousequentium. V. Similium et dissimilium locorum coHatio. VI. In~ terpretum lectio. VII. Divini luminis im- ploratio.VIII. Vitae puritas. IX. Inspectio traditionis apostoUcae et generalis in ec- clesia catholica praxis. X. Consideratio analogiae fidei, de qua apostolus iJom. xii. 7. XI. Unanimis patrum consensio. XII. ilegulae quaedam, quae ad intelligendas scripturas a quibusdamf.raditae sunt. Vide Pagninum in Isagoge, Salmer. Proleg. g. lo. II. et Bonfrerium cap. 20. sect. 4.

^. 5. De um scripturanm in morali theologia.

Can. I. Scripturae auctoritas praeci- f uus fons est, unde theologus quae ad mo- res spectant doctiinas hauriat. Nam, ut icribebat Gregorius xiii. ad Philippum eecundum Hispaniarum regem: hinc omnia adomnes virtutes praecepta colliguntur.

Can, 2. Ne quidquam statuito, quod cla- rissimis scripturarum testimoniis adver- setur.

Can. 3. Nihil defendito, quod ex quo- piam scripturae loco per legitimum, cer- tumque theologicum discursum ducta «um conclusioue pugnet.

Can. 4- Ad confirmandam conclusio- nem quampiam scripturis in mystico sensu acceptis ne utere, nisi constet hunc esse vere sensum mysticum. Constabit autem praeter subsidia n. g. 10. 11. nuperindi- cata, quotiescumque ab alio canonico scri- ptore locus quispiam scripturae ad pro- bandum adducitur : sensusque, quem illi dat scriptor canonicus, litteraUs esse non possit. Vide Bonfr. cap. 20. sect. 4.

Can. 5. Historias, in quibus scriptura sacra narrat, viros iustos quidpiam prae- stitisse, quod vel malum revera sit, vel mali speciem habeat, casuum solvendorum regulas ne putato. Non enim (quod sapien- ter monitum ab Augustino contra men- dacium cap. 8.) Omnia quae a sanctis •vel iustis viris legimusjacta, transferre debemus in mores.

Consectarium. Non licet parentibus fi- liis raaledicere, aut eos ex quocumque zelo occidere, quod Noe Cham posteris male- dixerit, et Abrahara peculiari Dei iussu Isaac filiura iramolare paratus fuerit.

Can. 6. Singularia exempla quae in scri- pturis leguntur, ad universalem legem con- firmandam ne assumito.

Consectarium. Ridicule Besombes t. II. tract. 2. cap. 4- veram hanc proposi- tionem ; Quatuor requiruntur conditio- nes in eo qui absolvit a censuris. 1. De- bet esse clericus. 11. Debet habere iu- risdictionem contentiosam. III. Debet certa scientia absolvere. iV. Debet ab- solvere sponte et non coacte } ridicule inquam, hoc argumento probat: Paulus qui absolvit Worinthium incestuosumy quatuor praedictas habebat conditiones. Vah! bellam ratiocinationem huius simi- lem : Paulus qui incestuosum absolvity Juit apostolus j apostolus igitur sit opor- tet qui absolvit a censuris.

Can. •]. Praecepta moralia quae^in veteri testamento sanciuntur, ne sumito in ea restrictione , qua videntur in exodo ex- primi, nec iuxta falsam scribarum inter- pretationem , aut popularem hebi'aeorum traditionemj sed iuxta eam additionem , quam vel Moses, vel aUi scriptores ca- nonici apposuere, illaraque potissimura ex- planationem, quam tradit Christus in e- vangelio.

Consectarium. Licet iudaei putaverint solum actus externos a lege prohiberi , minime vero cogitationes, desideria etc. j nefas tamen est ita sentire, Christo oppo- sitam doctrinam praedicante.

Can. 8. Videndum ne scripturae ver- bis, quibus pium aliquod consiUum' pro- ponitur, praeceptionis vim inesse incauti velimus.

Can. 9. A scripturis citandis abstinere Gonsultius iudicato quam harumce allc- g^ationem vanitate quadam abripi, eosque Iqcos afferre qui nihil efficiant.

Consectarium. Ridendus Besombes, qui t. II. tract. I. cap. 4- art. 5. monet an- tiquitus aquam etiam ipsam extra refe- ctionem interdictam fuisse ieiunantibus : .fieic enim Ninivitarum indixit abstinen- tiaift panis et aquae. lon. 3. Et Esdras ieiitnans panem non comedit^ et aquam notl bibit. Mi bone, qui hinc extundas extra refectionem (id enim probanduni fuerat) aquam fuisse vetitara: rex Nini- vitarum oranem omnino refectionem pro- hibuit: Homines et iumenta non gustent quidtfuam, nec pascantur, et aquam non bibant. Idem dictum esto de Esdra ieiu- nante (i).

(1) Heic in editioue BononieDsl additiir appeodi- lula Dullius raomenti: de ratione, qua locum liuiic thcologicuui Dupcr pertraclavit p. Coaeitia.

PARS II. Cap. II. De sanctii maiBOf

^. h Quid sanctorum patrutn notnine intelUgamua.

Sanctos patres dum dicimus, nbn apo- slolos, aut pontifices quoscumque intelli- gimus, neque eos solum , quos doctores ecclesia expresso suffragio declaravit j sed veteres scriptores ecclesiasticos ab aposto- lico aevo ad medium xii. saeculum, quo- rum agmen claudit mellifluus Clarae-val- lensis abbas Bernardus.

Enimvero si ab instituto libri huius di- scedere non puderet, catalogum sanct-o- rum patrum heic adscriberem. At quum id plane ridiculum , adnotabo tantum quos consulere quis possit de istiusmodi re dis- serentes: Hieronymum, Gennadium, Isi- dorum Hispalensem, Honoiium Augusto- dunensem, aliosque de ecclesiasticis scri- ptoribus tractatores ad Trithemium cum accessionibus Auberti Miraei, suisque a- nimadversionibus edidit Hamburgi anno 1718. BibLiothecae ecclesiasticae titulo apposito solertissimus vir, idemque eru- ditus Fabricius: qui utinam abdicatis er- roribus Komanae sese communioni devo- visset! Sixti senensis bibliotheca, Posse- vini apparatus, Bellarmini aureus de scri- ptoribus ecclesiasticis libellus , atque in hunc Philippi Labbe dissertatio. Ray- naudi erotemata passim omnium mani- bus teruntur. His accessit nostris tempo- ribus bibliotheca gallico idiomate con- scripta a Dupinio, quae tamen caute le- genda, et Benedictini monachi Ceillieri volumina plura item gallice scripta super eodem argumento. Cavei historia litte- raria cum Addissonii accessionibus et Oudini de scriptoribus ecclesiasticis com- mentarius in tres tomos tributus a plu- ribus legitur : at illa haereticihominis est, hic impii iransfugae a sacri claustri aldi- tis recessibus ad haereticorum tumultus, quamquam huius supplementum ad Bel- larmini librum et Labbaei dissertatioaera omittendum non est, quum a suo auctore adhuc catholico ac religioso prodierit. Hi fontes ; rivuli Francolinus in tjrrocinio theotogico, Vallemontius in elementis hi- storiae, aliique id genus epitomatores.

g. 2. De legibus in usu patrum a mtrali theologo servandis.

Can. X. Si qua in quaestione (de his quaestionibus loquor, quae ad mores spe- ctant) definienda patres omnes idem do- ccant, id veluti certum habenduni est; quique aliter sentiret, ab haeresis suspi- cione liber haud esset. Vide Canum lib. 7. cap. 3. concl. 6

DIDACT1CA LUl

Can. a. Unius aut duorum palrum au^. ctoritas in his quae ad doctrinam morum pertinent, probabile quidem argumentum subministrare potest, firmum vero non pot- est. Ita, inquit sapienterCanusibid. concL 2. ita despicere et pro nihilo habere, im- pudentis eritj suspicere et habere pro certo erit omnino imprudentis.

Can. 3. Etiam plurium patrum aucto- ritas, reliquis licet paucioribus reclaman- tibus ea argumenta theologo sufficere et praestare non valet, quibus refragari ne - fas sit. Quae indicavimus exempla id abun- de demonstrant. Plura refert Lupus in ci- tata dissertatione posthuma de opinione probabili.

Can. 4. Patres afferre, praesertim vero multos ad ea firmanda moralis et chri- stianae theologiae generaliora principia^ in quibus theologi omnes sibi consentiunt (nisi contra haereticos sermo sit, quod quidem vix theologi moralis esse potest ) intemperantis hominis est, et eruditionis famam captantis \ arguere vero qui secus agant, stultissimi est et imprudentissimi.

Can. 5. Quae ex patrum homiliis, asce- ticis libris et orationibus , idque genus lucubrationibus, non eam theologo fidem faciunt quam quae in dogmaticis instru- ctionibus, epistolis etc. facere possunt. Nam multa in eiusmodi libris exaggera- tius proferuntur : neque id mirum, quum oratoribus omnibus id solemne sit: mul- ta quoque consilium potius spectant, quam praeceptiones. Heic iterum exclamat Con- eina p. 279. non aliter Dallaeum patrum testimonia pro catholicis dogmatibus de- clinare, quam illos dicendo rhetoricis flo- sculis, atque amplificationibus oratoriis saepe usos fuisse. At ego primum miror, haec nobis ab eo homine obiici, qui p. 282. Christophori Matthaei Pfaffii verba recitat, haeretici nempe professoris, cui scandalo sunt Probabilismus , attritionis sufficientia etc. Quid enim si Conci- nam urgeam hoc argumento ? Mi pater, non pudet te probabilismum, attritionis sufficientiam tam acriter insectari? Id etiam, si nescis, haeretici faciunt: ho- rum tu sequare vestigia? Deinde plane non intelligo qui fieri potuerit, ut tot li- brorum auctor, tantus concionator, tam ingeniosus theologiae doctor, latum non viderit Dallaeum inter, et nos quod in- tercedit discrimen. In homiliis, atque id genus commentariis etsi rhetoricae arti indulgeant patres, non ea tamen sine cii- mine potuerunt credenda proponere, quae essent a catholica fide aliena: contra quam- quani ne ea quidem potuerint edocere facienda quae cum christianis lcgibus pu'

gnant (ncque id ulius negabit) ad illa hor- tari facile poterant auditores suos, quae praecepti non sunt, sed consilii, illisque ad id uti exaggeratioribus verbis , quae praeceptum prima fronte exhibeant. En cur eiusmodi tcstimonia minoris sint apud moralem theologum, cuius est non quid mcliiis perfectiusque sit, sed quid liceat, salva lege, disquirere.

Can. 6. Inconsultum est ca patrumloca seligere, ubi patres aliud omnino tractan- tes, aliquid occasione accepta de altera re paucis indicant, iis neglectis , ubi hanc materiam ex profcsso examineQt.

Can. 7. In patrum seosu investigando hae maxime regulae servandae sunt. I, Quae in Hbri vel capitis contextu sunt, consideranda dihgenter. II. Similes et dis- simiics loci eiusdem patris conferendi. III. Tempus quo liber ille editus a pa- tre quopiam attendendnm. Nam facile ex occasione scribendi libri mens auctoris innotescet: inteliigemns etiam, num for- tasse eo tempore pater ille praeconcepta aiiqua opinione occupatus fuerit, quam postea ipsum exuisse probabile aut etiam certum sit. IV. Alios patres huic, de cu- ius mente quaerimus, syncronos consule- mus; quid enim boc vel il)o .saeculo, ea vel ista vox significarit, quo spectare pos- sit huius vel alterius raoris notatio, fa- cilius comperiemus. Exemplum esto illud Cypriani epist. xii. ubi permittit ut ab- sente sacerdote infirmi apud diaconum quoque exomologesira yjicere delicti sui possint. Ncque enira hinc fit, diaconum fuisse tunc sacraraentalis confessionis mi- nistrnm. Nam non haec soium exomolo- gesis nomine denotatur, scd ctiam cano- nica reconciliatio publicae poenitentiae, quam Tertullianus lib. de poenit. c. 6. prosternendi et humili/icandi hominis disciplinam appeilat. Vide Benedictum xiv. de S. D. lib. '].cap. 16. num. 5. seqq. V. Ex dubiis patrum operibus ipsorum mentem expiscari imprudentis est, ubi certa atque ab omnibus recepta eorumdem opem sup- petant. VI. Si de graeci auctoris mente tlubitatio oriatur, non ex versionibus quae sacpe numero vitiosa sunt, sed ex graeco exemplo controversiam dirimemus.

Can. 8. Cavendum ne apocrypiia ac sublestae fidei opera citemus ; itemque curandum, ut non ex aliorum fidc patruni locos afferamus, scd ipsos codiccs consu- lamus, cditionesque maximc probatan, cu- iusmodi quac Ducaei, Pctavii, Sirmondi, Gretscri, Raderi, Pontani, Schotti, Vige- vii, Possini, Labbaei, maurinorum patrum sliidio, atqne opcra prodierunt. Enim vcro f.ilendiim ost in his reccntiorcs illos, qiii

patrum theologiara commendant, casui- stis praestare, praesertim elapsi saeculi. Al non id mirum. Nam neque quo ilii scri- psere aevo, tantis aucta fuerat ars critica incrementis, neque singula eiusmodi dili- gentius persequi vacabat hominibus, non modo voluminum suorum conscribendo rum mole obrutis, sed saepissime in alia omnia ex moderatorum suorum iussis, ipsorumque instituto distractis. Dent ta- raen mihi hanc veniam casuistarum re- piehensores, ut confidenter pronunciem, quo magis diligentia et critica antiquioribus casuistis antecellant Nataiis Aiexander, Genettus aliique eiusmodi, eo magis istis iiios praestare testimoniorum delectu, ac ratiocinandi yi. Nam saepe magna iila pa- trum congerics, qua illi gloriantur, si in ea testimonia ad leges can. 7. praescriptas diligentius inquisicris, inanis est, nihiique minus probat quam id cuius gratia co- gitur.

CaP. III. De SOJIANORna PONTIFICDM DECnEIIS EOBtjaQDE CSO IN MORALI THEOLOGU

Canones in usu pontificiorum decrclorum servandi.

lis qui moraiem theologiam tradunt cavendum cumprimis est , ne quidquara doceant,quodcura pontificura romanorum decretis pugnet, caeteiis vero, qui facul- tati eidem dant operam, ipsa iila decreta sedulo sunt evolvenda, ne theologorum, t[uiantequara sanctionesiiiaeprodirentsua scripta vulgarunt, auctoritate in errorem pertrahantur. Haec porro decreta plura quidem sunt, ut eura de morali theologia optime raeriturum censeam, qui ad iuris cknonici normam illa plures in classes re- digeret, singulis iatissimae huiusce scien- tiae tractatibus respondentes. Praecipua tamen in novissimis casnistarum editioni- bus, ut La Croixii, Tamburini, Bonacinae, Virae invenies, quae e typographio Re- mopdiniano prodiere.

Quae autera ieges in usu iiorura decrc- torilm servandae ? Multae cx iis peti pos- suna quas infra proferemus. Interea has habi

Can. I. Vidcndura, an quae citantur decr^ta genuina sint. Hinc frustra quid- quam! cfficies ex falsis pontificum deci'e- taiibiK usque ad Siricium quas critici o- mnes lexplodunt.

Can, 2. Cave, ne quod merac discipli- nae praeceptum fuit, id ad morales quae- stionca decidendas tralias. Nam quod oliiii discipltna vctabat, idqiie suli giavi, nunc ad mcTam consilii legem rcvocari facile potest. Sic Nicolaus i. ad consulta l3ulg;i- orum c. 9. rcspondit, in quadrafcsini.i

PARS II.

M«e k Coniugibus omni voluptati renun- ciandum, et ut licenter oralioni vace- tur, castitati mentis et corporis in- cumbendum, quis autem nunc inferat , non licere quadragesinaae tempove opus coniugii? Vide Bened. xiv, de syn, dioec, L. 5. c. T. n. 8. ► Can. 3. In iis quaestlonibus in quibus

de valore alicuius rei agitur, puta raatri- monii, frustra pontificum decreta citantur, quae solum illicitum aliquid statuunt. Sic si de matrimonii clandestini valore quae- ritur; perperam allegaretur Siricii decre- tum in epist. ad Himerium c. 4- volen- ti? sacerdotali benedictione obsignari spon- salia de futuro; nam ne dicamus, etiam promissioncm matrimonii inanem fuisse sine sacerdotis benedictione, dicendus est pontifex praeceptum tantummodo impo- suisse, quod illicita redderet non invalida sponsalia absque sacerdotis benedictione. Confer Bened. xiv. de syn, dioec. l. 8. c. 12. n. 5.

Can. 4- Pontificis decreto aliquid uni" versim permittenti non derogatur per sub- sequentia decreta quae in specialibus qui- busdam casibus illud limitant. Innocen- tius III. ex. gr. in c. A nobis 9. de coha- bitat. cleric. et mulier. ait: Cum cleri- cis quoque non permittas mulierculas habilare nisi Jbrte de illis personis exi- stant, in quibus naturale foedus nihil permittit saevi criminis suspicari. Gon- tra nannetense concilium incerti anni, cuius constitutio inserta fuit compilationi decretalium Gregorii ix., etiam matrem, amitam, sororem a clcricorum domibus excludit, scilicet cum de hoc aut illo a- gitur, cuius depravati sunt mores, et cum qualibet prorsus muliere consuetudo su- specta. Itaque uti scite monet Bened. xiv, de syn. dioec. lib. n. c. 4- n. 7. De- ci'etalis Innoc. m. regulam constituit u- niversalem communiter observandam; de- cretum autem